Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-01-10T05:38:32.621485+00:00

Kurmancî

Kurmancî

1. Mizgînî
2. Pêşgotina Înstîtûtê
3. Pêşgotina Bona Peymana Nû
4. Bona Alîkirina Xwendevana
5. K’arêd Şandîya
6. Ferhengok

Mizgînî

Mizgînî

MIZGÎNÎ

PEYMANA NÛ

(ÎNGÎL)

bi Standarta Kurmancîya K’urdêd welatêd Kafkazê

Heger pirs yan pêşnîyarêd we hebin, ji k'erema xwe bi vê navnîşê bişînin: ibt_inform@ibt.org.ru

H’unurmendê şikilêd bi desta çêkirî Horace Knowles e,

Xudanê neşirkirinê

© The British&Foreign Bible Society e

(K’omela K’itêba Pîroze Înglîstanê û Welatder), 1954, 1967, 1972

Serr’astkir û zêdekira van şikila jî Louise Bass e,
xudanê neşirkirinê © The British&Foreign Bible Society e, 1994

© Институт перевода Библии, 2000, 2011

ISBN 978-5-93943-172-9

Pêşgotina Înstîtûtê

Pêşgotina Înstîtûtê

Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîroz r’azîbûna xwe dide wan welger’ û serr’astkirêd vê K’itêba Pîroz, usa jî ewêd mayîne ku li gora karîna xwe alîk’arî dane bona hazirkirina vê k’itêba Mizgînîya Îsa Mesîh, awa gotî Peymana Nû bi zimanê k’urdîya zaravê kurmancî. Em pir’ şa ne, ku çend nivîsk’arêd k’urde ji çend welata jî xwe li welger’andina (t’ercimekirina) Peymana Nû girtine. Ev jî vî h’alê giranda gaveke pêşdaçûyîna zimanê milet e, usa jî xweykirina zimên e. Em bi dilekî şa vê K’itêba Pîroz, Peymana Nû p’êşk’êşî xwendevanêd hêja dikin.

Ew welger’andina destê weda ji ber wê Mizgînîyê hatîye girtinê, ya ku alîyê Înstîtûtêda sala 2000-î hatîye neşirkirinê, niha t’enê bi sivikayî hatîye lênihêr’andin û ser’astkirinê. Pêştirî wê yekê jî, şirovekirin û ferhengok jî hatine zêdekirinê. Înstîtût r’azîbûna xwe dide wan jî, yêd ku pêşnîyarî û k’omeka serr’astkirinê dane.

Standarta k’urdîye kirîlî bi h’erfêd latînî

R’ast e, Mizgînî (Încîl, Peymana Nû) bi h’erfêd latînî li gora standart û r’astnivîsara kurmancîya latînî îdî heye. Meremê wê k’itêba welger’andîye destê weda, ne ew e ku cîyê wê bigire yan dewsa wê bixebite. Me’nî ev e, ku pey Şer’ê H’emdinyayêyî Dudar’a h’eta îro, p’ir’anîya k’urdêd welatêd Kafkazê û Asya Navînda k’itêbêd xwe bi h’erfêd kirîlî û bi standarta zarav û r’êzimanîya xwe dane neşirkirinê. Lê belê van axirîyada, hinek hêdî-hêdî dest bi h’erfêd latînî dikin û merî jî hene ku latînî ji kirîlî r’ih’ettir dixûnin. Ji ber vê yekê me qirar kir, ku bona xatirê wan em vê welger’andinê bikin h’erfêd latînî. Awa, ev welger’andina destê weda xût mîna wê çapa h’erfêd kirîlî ye (ya ku sala 2011-a, ji alîya Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîrozda, Moskvê hatîya hazirkirinê), eva h’emû qeyde-qanûnêd r’astnivîsara r’êzimanîya standarta kirîlî xwey dike, lê t’enê bi h’erfêd latînî ye. Meremê neşirkirina vê çapbûnê ew e, ku alîkarîya wan k’urda bê kirinê, yêd ku welatêd Kafkazê û R’ûsyayêda dijîn, lê dixwazin vê welger’andinê bi h’erfêd latînî bixûnin.

Welger’andina Peymana Nû bi zimanê k’urdî

Nêzîkî du h’ezar sal pêşda, Peymana Nû bi zimanê yûnanîya kevin hatîye nivîsarê. Ji hingêva h’eta niha ew bi gelek zimanêd dinyayê hatîye welger’andinê. Dinyayêda îro nêzîkî şeş h’ezar h’eysid ziman hene. T’emamîya Peymana Nû niha nêzîkî h’ezar dusid zimanî hatîye welger’andinê. Gelek ji wan miletêd ku bi van zimana xeber didin û Peymana Nû bi zimanê wan welger’andî heye, h’esabê wan gelekî ji h’esabê miletê K’urd hindiktir e.

Eva k’itêba li gora zarav û r’êzimanîya kurmancîya welatêd Kafkazêda (wextekê Sovêtêda) hatîye nivîsarê. Sala 1827-a çend p’arêd K’itêba Pîroz bi kurmancîya Hek’arîyê hatine welger’andinê. Sala 1856 û sala 1857-da pêşîyê Mizgînîya li gora Metta û paşê her çar Mizgînî bi kurmancîya Xarp’ûtê (nêzîkî Elazigê) bi h’erfêd ermenî Stembolêda hatine neşirkirinê. Sala 1872-a t’evayîya Peymana Nû dîsa xût wî zaravîda hatîye neşirkirinê. Ji sala 1900-î h’eta niha çend p’arêd ji Peymana Nû, usa jî t’emamîya Peymana Nû bi çend zaravêd k’urdî hatine neşirkirinê (mesele, kurmancîya T’irkyayê, be’dînî, k’ermanşahî, mûkrî, soranî). Van axirîyada jî çend k’itêbêd welger’andina îroyîn ji alîyê Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîrozva bi kurmancîya welatêd Kafkazêda r’onayî dîtine: Sala 1993-a k’itêba Mizgînîya Metta derk’etîye û 1996-a jî k’itêba Mizgînîya Lûqa û K’arêd Şandîya. Sala 2000-î t’emamîya Peymana Nû derk’etîye, h’îmê k’îjanê niha serr’astkirî destê weda ye.

Cûr’ê (mêt’oda) xebata vê welger’andinê

[1]Eva k’itêba ji alîyê k’oma Înstîtûtêda hatîye welger’andinê. Kanîya vê k’itêba k’urdîye welger’andî ji k’itêba Peymana Nûye bi zimanê yûnanî ye, awa gotî «The Greek New Testament». Ev têk’sta yûnanî ser destnivîsarêd here kevine qenc h’îmgirtî ye, yêd ku îro hene. Nav destnivîsarêd yûnanîya kevinda çend firqîyêd ku têne ber ç’e’va hene, bona k’îjana jêra r’ûp’elêd k’itêbê hatine şirovekirinê. Lema firqîyêd biç’ûk carna dik’evine nava vê welger’andinê û welger’andinêd zimanêd başqe.

Meremê welger’andinê ev bû, ku hin welger’andin ji têk’sta yûnanî dûr nek’eta û fe’mîna wê jî mîna yûnanî bûya, hin jî ku fe’mîna yûnanî r’ast bibûya stîla kurmancîke xweşe zelal û bedewe îroyîn.

Înstîtûta Welger’andina K’itêba Pîroz

101000 Россия

Москва, Главпочтамт, а/я 36

Институт перевода Библии

Pêşgotina Bona Peymana Nû

Pêşgotina bona Peymana Nû

K’itêba ku we girtîye destê xwe, jêr’a dibêjin «Peymana Nû». Peymana Nûda bîst h’eft k’itêb hene. Evana pêşîyê bi zimanê yûnanî hatine nivîsarê. Hingê ev ziman zimanekî cime’tî bû, ku p’ir’anîya cime’ta Împêratorîya R’omayê, awa gotî miletêd dor-berêd Be’ra Sipî (Be’ra Navîn) r’ih’et fe’m dikirin û xeber didan.

Nivîsarêd Peymana Nû t’evî yêd Peymana Kevin hevr’a dibine t’evayîya K’itêba Pîroz (awa gotî «Bîblîya»). Nivîsarêd Peymana Kevin û Peymana Nû derheqa wan her du peymanada dibêjin, yêd ku Xwedê t’evî cime’ta Xwe girêdan. Peymana Kevinda nivîsar e ku çawa Xwedê t’evî cime’ta Xwe Îsraêlê peyman girêda û Qanûn[1] bi destê Mûsa da wan. Peymana Nûda jî nivîsar e ku çawa Xwedê t’evî cime’ta Xwe, awa gotî civîna h’emû bawermendêd Îsa Mesîhe ji her miletî peymaneke din girêda. Ev peyman pê destê Îsa Mesîh hate girêdanê. Himberî wê peymana Xwedêye ku Wî t’evî cime’ta Îsraêlê girêda, eva «nû» ye (Îbranî 9:11-15).

Her çar k’itêbêd pêşine Peymana Nûr’a bi yûnanî dibêjin: «EUAGGÊLÎON». Xebera «Încîl» ji wê tê û bi kurmancî tê fe’mkirinê «Mizgînî», awa gotî «xebera xêrê». Ev k’itêb derheqa jîyîn û qulixê Îsada dibêjin.

Pey van her çar Mizgînîyar’a k’itêba «K’arêd Şandîya» ye. Eva k’itêba şe’detîya wê yekê dide, çawa pêşîyê bawerîya ser vê Mizgînîyê dinyayêda bela dibû.

Pey vêr’a jî bîst yek ne’me hene, ku ji alîyê şandîya û bawermendêd dine sedsalîya pêşinda hatine nivîsarê. Hinek ji wan ne’ma, berbir’î civînêd cûr’e-cûr’e bajara dibin, hinek jî hema xût berbir’î bawermendêd şexsî dibin (Filîmon, Tîmot’êyo û yêd mayîn). Meremê nivîsk’arêd van ne’ma ew bû, wekî şîreta bidine bawermenda û hînkirina qulixê Îsa wanr’a şirovekin.

Xulese k’itêba bîst h’eftaye paşine Peymana Nûda, k’itêba «E’yantîyê» ye. Eva k’itêba pê dîtinok û xeberêd sur’îye sîmvolî derheqa Xudantîya Îsa Mesîh û serk’etina P’adşatîya Xwedêda dibêje.

Bona Alîkirina Xwendevana

Bona alîkirina xwendevana

Bona alîkirina xwendevana çend tişt hatine hazirkirinê.

- Pêşgotinêd her k’itêbekê:

- Bona her k’itêbeke Peymana Nû pêşgotinek heye. Ev pêşgotin van axirîyada bona xwendevanêd vî zemanî hatine hazirkirinê, wekî zû ser fikir û meremêd her 27 k’itêba vebin.

- Sernivîsarêd p’ara:

- Nava welger’andinêda her p’areke biç’ûk bi sernivîsarekê destpêdibe. Mesele, Metta 1:1 bi sernivîsara «R’ik’inyata Îsa» destpêdibe, Metta 1:18 bi «Bûyîna Îsa» destpêdibe, Metta 2:1 bi «Steyrnasêd r’ohilatê» û yêd mayîn. Ev sernivîsar destnivîsarêd e’sasîda t’unene, lê van axirîyada bona alîk’arîya xwendevana hatine hazirkirinê, wekî xwendevan zanibe, merem yan fikira vê p’arê ser çi ye.

- Nav-nîşanêd r’êzêd heval-fikir:

- Usa jî bona alîk’arîya xwendevana, gava r’êzêd heval-fikir bona p’arekê hene, nav-nîşanêd wan bin sernivîsarada hatine nivîsarê. R’êzêd heval-fikir be’sa wan cîya dikin, k’îderê xût ew serhatî yan fikirêd wan hev digirin. Mesele, bin sernivîsara Metta 1:18 ku derheqa «Bûyîna Îsa»-da dibêje, Lûqa 2:1-7 nava kevanada heye, çimkî li wî cîyî jî derheqa bûyîna Îsada tê gotinê.

- Şirovekirinêd jêrê:

- Nava k’itêbêda li jêra r’ûp’ela şirovekirin hene. Heger nivîsarêda hûn ser xeberê steyrkê «*» bibînin, wî çaxî ser wî r’ûp’elî jêrê şirovekirinê bixûnin.

- H’erfêd te’rî:

- Çend cara nava nivîsarêda h’erfêd te’rî hatine nivîsarê. Eva xebera li gora zimanê yûnanî derbê distînin. Lazim e ku xwendevan xwendina xweda giranî bide wan xebera. (Mesele, bixûnin: Yûh’enna 5:45; Galatî 3:12.)

- Şikil, navnîş û xerîte:

- Nava vê k’itêbêda, îlayî pişta k’itêbêda şikil, navnîş û xerîte hene, ku k’omekê didine xwendevana. Evana ji alîyê zanava li gora kûltûr û t’arîxa zemanê Îsa Mesîhda hatine hazirkirinê.

- Ferhengok:

- Fe’mînêd gelek xeberêd giran û nenas nava ferhengokêda hatine şirovekirinê. Gava r’astî xeberêd ze’met bên, yêd ku li cem wan ev nîşan «» heye, ji k’erema xwe ferhengoka pey k’itêbê binihêr’in.

- Nav-nîşanêd xeberêd k’ilîte sereke:

- Xilazîya k’itêbêda usa jî nav-nîşanêd xeberêd k’ilîte sereke hene. Wêda gelek xeberêd k’ilîte sereke mîna «bawerî», «gune», «dua» û yêd mayîn hene. Bin her xeberêda ji Peymana Nû çend cî hatine k’ifşkirinê, wekî xwendevan bikaribe wê xeberêda k’ûr be.

[1] The Greek New Testament – ji alîyê United Bible Societies-da neşirkirî ye, r’êdaktorîya 4-a, 1993, Ştûtgart, Gêrmanya.

[1] Peymana Nûda xebera «Qanûn» bi h’erfa mezin hatîye nivîsarê gava be’sa Qanûna Mûsa dike, awa gotî Qanûna Xwedê. Lê gava be’sa qanûnêd din dike, xebera «qanûn» bi h’erfa biç’ûk hatîye nivîsarê.

K’arêd Şandîya

K’ARÊD ŞANDÎYA

Pêşgotin

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28

K’itêba «K’arêd Şandîya» dûmayîya «Mizgînîya Lûqa» ye, ya ku bi destê Lûqa hatîye nivîsarê. Meremê k’itêbê ew e, ku şiroveke peyçûyêd Mesîh çawa bi r’êberîya R’uh’ê Pîroz li Orşelîmê, Cihûstanê, Sameryayê û welatêd mayînda bûne şe’dêd Wî (1:8). Usa jî dide k’ifşê, ku civîna nû bi çi zelûlîyê û te’lî-tengîyê h’îmê xwe girt û bi alîk’arîya R’uh’ê Pîroz çawa nava wan oxirmêd giranda pêşda diçû. Alîkî dinva jî gava hê k’ûr dibî, dibînî ku eva k’itêba t’arîxa mesîhîyê ye, ku ji Filistînê nava cihûya destpêbû û paşê bû bawerîke t’emamîya dinyayê.

Em dikarin K’arê Şandîya ser sê p’ara p’arevekin:

1. Belabûna mesîhîyê Orşelîmêda, pey jorhilatina Îsar’a (1:1–8:3)

2. Belabûna mesîhîyê ji Orşelîmê û Cihûstanêda girtî h’eta Sameryayê, Şamê û cîyêd dine dor-berêd Filistînê (8:4–12:25)

3. Belabûna mesîhîyê nava welatêd dor-berê Be’ra Sipî (Be’ra Navberê), h’eta R’omayê (13:1–28:31)

Ji wan qewimandinêd vê k’itêbêda yeke here berbiç’e’v bona kirêd R’uh’ê Pîroz nivîsar e, ku R’oja Pêncîye h’esabda li Orşelîmê ser bawermendada çawa qewat barî û r’êberîya civînê kir, civîn û serwêrêd wê nav xebata wanda qewat kirin. Hînkirinêd mesîhîyêd pêşin nava dannasînkirinada xuya dibe. Awa mesele, nava dannasînîya Petrûsê şandîda pey standina R’uh’ê Pîrozr’a (2:14-36), nava dannasînîya p’aristgehêda pey qencbûna yê nigseqetr’a (3:11-26), cabdayîna Steyfanda ber civîna giregirêd Orşelîmê (7:1-53) û gotinêd Pawlosda (13:16-41; 17:22-31; 20:18-35; 22:1-21; 24:10-21; 26:2-23). Ew qewimandinêd k’itêbêda ku têne bîranînê didine k’ifşê, ku çawa dannasînkirin û hînkirinêd şandîya bi wê qudretê têne kirinê, ya ku bi qewata R’uh’ê Pîroz civînêda nava e’mirê bawermendada tê k’ifşê û bi civînê Mizgînîya Îsa Mesîh dinyayêda bela dibe.

Serecema fikira k’itêbê

- Hazirkirina şe’detîya şandîya (1:1-26)

- 1. Soz û t’emîya Îsaye xilazîyê (1:1-14)

- 2. Bijartina Matîyo dewsa Cihûdayê Îsxeryot (1:15-26)

- Şe’detîya Orşelîmêda (2:1–8:3)

- Şe’detîya welatêd Cihûstanê û Sameryayêda (8:4–12:25)

- Qulixê Pawlos (13:1–28:31)

- 1. R’êwîtîya Pawlosê şandîye pêşin (13:1–14:28)

- 2. Şêwira civîna Orşelîmêda (15:1-35)

- 3. R’êwîtîya Pawlosê şandîye duda (15:36–18:22)

- 4. R’êwîtîya Pawlosê şandîye sisîya (18:23–21:16)

- 5. Pawlosê girtî Orşelîmêda, Qeyserîyêda û r’êwîtîya wîye h’eta R’omayê û axirî (21:17–28:31)

1

Bona R’uh’ê Pîrozî sozdayî

(Lûqa 24:49)

1^1T’êyofîloyê xweyîqedir, min k’itêba xweye pêşinda[*] derheqa wan h’emû tiştada nivîsî, çi ku Îsa kir û hîn kir, ji sêrîda+
2h’eta wê r’oja ku berbi e’zmên hate hilatinê. Lê hê berî e’zmên hilatinê Ewî bi R’uh’ê Pîroz t’emî li şandîyêd Xweye bijartî kir. 3Pey wan cefayêd Xwer’a Ewî gelek cara Xwe nîşanî wan dida, r’ast dida îzbatkirinê ku Ew sax e. Navbera çil r’ojîda wanva xuya dibû û derheqa P’adşatîya Xwedêda wanar’a xeber dida+. 4Carekê gava Ewî t’evî wan nan dixwar, t’emî da wan û got: «Ji Orşelîmê dernek’evin, lê belê hîvîya sozê Bavê bisekinin, bona k’îjanî we ji Min bihîst[*]+ . 5Yûh’enna bi avê nixumand, lê hûnê çend r’oja şûnda bi R’uh’ê Pîroz bêne nixumandinê»[*]+ .

Jorhilatina Îsa

(Marqos 16:19-20; Lûqa 24:50-53)

6Gava şagirt hevr’a cîkî bûn, ji Îsa pirsîn û gotinê: «Xudan, vî zemanîda Tê P’adşatîya Îsraêlê li wan veger’înî?»+
7Ewî li wan veger’and û got: «Ew ne îşê we ye ku hûn wan wext û zemana bizanibin yêd ku Bavê bi h’ukumê Xwe k’ifş kirine+. 8Lê gava R’uh’ê Pîroz bê ser we, hûnê qewatê bistînin û ji Orşelîmêda girtî t’emamîya Cihûstanê, Sameryayê û h’eta serê dinê jî bibine şe’dêd Min»[*]+ . 9Gava ev yek got, ber ç’e’vê wan berbi e’zmên hate hilatinê û e’wrekî ji ber ç’e’vê wan Ew veşart[*]+ .

10Ew hê zûr’ bibûn li çûyîna Wîye e’zmên dinihêr’în, va du merivêd k’incsipî cem wan sekinîn+
11û gotin: «Gelî celîlîya! Hûn çima usa sekinî ne û li e’zmên dinihêr’in? Ew Îsayê ku ji nav we hate hilatinê, wê usa jî bê, çawa we dît Ew çû e’zmên»+.

Bijartina Matîyo dewsa Cihûdayê Îsxeryotî

(Metta 27:3-10)

12Hingê ewana ji ç’îyayê Zeyt’ûnê veger’îyane Orşelîmê, ku r’îya r’ojeke şemîyê[*] dûrî Orşelîmê bû+. 13Gava hatine bajêr, çûne oda mezine jorin, ew cîyê ku Petrûs û Yûh’enna, Aqûb, Endrawis, Fîlîpo, T’ûma, Bertolomeyo, Metta, Aqûbê Halfawo, Şimh’ûnê welatp’arist û Cihûdayê Aqûb têda diman[*]+ . 14Van h’emûya her gav hevr’a t’evî k’ulfeta û Meryema dîya Îsa û birayêd Wî dua dikirin+.

15Wan r’ojada Petrûs nava bawermendada r’abû, (ku li wir qasî sed bîst merivî bûn) û got: 16«Gelî bira! Gerekê ev nivîsara bihata sêrî, çawa ku berî vê yekê R’uh’ê Pîroz bi devê Dawid bona Cihûda gotibû, ku ew bû r’êberê wan, yêd ku Îsa girtin+. 17Ew t’evî me nav h’esabê meda bû û p’ara wî jî nava vî qulixîda bû»+.

18(Ewî bi heqê kirê xweyî neheq e’rdek stand û li wir ser sêrî k’et, zik lê qelişî dil-h’inavê wî h’emû r’ijîyan. 19Eva yeka h’emû binelîyêd Orşelîmêva e’yan bû, h’eta bi zimanê xwe jî wî e’rdîr’a Heqildima gotin, awa gotî «E’rdê xûnê».)[*]+

20Petrûs dûmayî kir got: «Çawa k’itêba Zebûrada jî nivîsar e:

‹De bira mala wî xirabe be, kesek têda nemîne›[*]

û:

‹De bira qulixê wîyî serwêrtîyê yekî din bistîne›[*]+ .

21Awa gerekê yek ji wan mêra be, k’îjan ku t’emamîya wî wextî t’evî me bûne gava Xudan Îsa t’evî me diçû dihat, 22ji nixumandina Yûh’ennada girtî h’eta wê r’oja ku Ew ji nav me berbi e’zmên hate hilatinê. Ew gerekê t’evî me bibe şe’dê r’abûna Wîye ji mirinê»+.

23Du merî dane sekinandinê, yek Ûsivê ku jêr’a Barsabo digotin (ku navê wî danîbûn Yûsto) û yê din Matîyo+. 24Dua kirin û gotin: «Xudan, Tu ku dilê her kesî zanî, ji van her duya k’îjanî ku Tu dibijêrî bide k’ifşê,+
25wekî evî qulixê şandîtîyê bistîne, ji k’îjanî Cihûda jê k’et ku her’e cîyê xwe». 26P’eşk ser wan avîtin, p’ara Matîyo k’et û ew ser h’esabê yanzdeh şandîyada zêde bû+.

2

Hatina R’uh’ê Pîroz R’oja Pêncîye h’esabda

2^1Gava R’oja Pêncîye h’esab hat[*] , h’emû jî hevr’a cîkî bûn+. 2Nişkêva ji e’zmên mîna dengê bayê qayîm dengek hat û t’emamîya wê mala ku têda r’ûniştibûn t’ijî kir. 3Hingê zimanêd mîna alava êgir wanva xuya bûn û li ser her yekî ji wan danîn+. 4H’emû bi R’uh’ê Pîroz t’ijî bûn û destpêkirin zimanêd mayîn xeber dan, çawa ku R’uh’ê Pîroz ew didane xeberdanê+.

5Wî çaxî Orşelîmêda cihûyêd xwedêxof diman, ew ji nav h’emû miletêd bin p’er’ê e’zmênda hatibûn. 6Gava ew deng hat, cime’teke giran civîya û t’evîhev bû, çimkî dibihîstin ku ewana bi zimanêd wan her yekî xeber didan 7û h’eyr-h’ujmek’ar, zendegirtî mayî digotin: «Ev h’emûyêd ku xeber didin ne ji Celîlê ne? 8Lê çawa ji me her yek wî zimanî dibihê, yê ku em navda dinê k’etine? 9Partoyî, medî, e’lamî, binelîyêd Mesopotamyayê, Cihûstanê, Kepedokyayê, Pontosê, Asyayê[*] , 10Firîgyayê, Pamfîlyayê, Misirê û yêd li alîyê Lîbyaya nêzîkî Kûrênê û usa jî yêd xerîbe ji R’omê hatî, 11cihû û necihûyêd ku hatine ser bawerîya cihûya, usa jî kirêtî û e’reb. Em dibihên ku evana bi zimanê me kirêd Xwedêye mezin dibêjin»+. 12H’emûya h’eyr-h’ujmek’ar şaşmayî hevdur’a digotin: «Ev çi h’ewal e?» 13Lê hineka jî qerfê xwe dikirin û digotin: «Pê şerava nû serxweş bûne»+.

Dannasînîya Petrûse pey hatina R’uh’ê Pîrozr’a

14Hingê Petrûs t’evî her yanzdeha r’abû dengê xwe hilda û cime’têr’a got: «Gelî cihûya û h’emûyêd ku Orşelîmêda dimînin! Bira ev yeka weva e’yan be û guh bidine xeberêd min. 15Evana ne serxweş in, çawa ku hûn difikirin, hê sibeh zû sih’et nehe ye[*] . 16Lê eva ew yek e, çi ku Yoêl p’êxember gotîye:+

17‹R’ojêd axirîyêda Xwedê dibêje wê aha be:

Ezê ji R’uh’ê Xwe ser h’emû merivada bibarînim,
kur’ û qîzêd weyê p’êxembertîyê bikin,
cahilêd weyê dîtinoka bibînin
û kal-pîrêd weyê jî xewna+.

18Belê, Ezê wan r’ojada R’uh’ê Xwe ser xulam û carîyêd Xweda jî bibarînim
û wê p’êxembertîyê bikin.
19Jor li e’zmên
tiştêd e’cêbmayî bidime k’ifşê
û jêr ser e’rdê jî nîşana,
xûn û agir, dû û dûxan+.
20R’oyê biqare
û hîvê jî sor be mîna xûnê,
hê berî hatina R’oja Xudane mezin û nave nîşan+.

21Û wê usa be, her kesê ku gazî navê Xudan ke wê xilaz be›[*]+ .

22Gelî îsraêlîya, van xebera bibihên! Îsayê Nisretê, merivekî ku ji alîyê Xwedêda k’ifşkirî bû, Xwedê pê Wî nava weda nîşan, k’eremet û kirêd qewat kirin, çawa ku hûn xwexa jî zanin+. 23Bona Wî Xwedê hê pêşda qirar kiribû û bi zanebûna Wî Ew k’ete destê we, we jî bi destê ner’asta darmixê xist kuşt[*]+ . 24Lê Xwedê qeydêd mirinêye cefê vekirin, Ew ji mirinê r’akir, çimkî mirinê nikaribû h’ukumî ser Wî bikira[*]+ . 25Dawid bona Wî dibêje:

‹Min t’imê Xudan pêşîya xwe didît,
çimkî Ew li alîyê minî r’astê ye, ku ez nelik’umim+.

26Bona wê yekê dilê min şa bû,
zimanê min jî ji eşqa nesekinî,
bedena mine mirî jî wê bi guman bijî,
27çimkî Tu min dîyarê mirîyada nahêlî,
ne jî Tê bihêlî ku Pîrozê Te bir’ize+.
28Te r’îyêd e’mir minva e’yan kirin
û Tê şabûna dîndara Xweva min t’ijî kî›[*]+ .

29Gelî bira! H’ewce ye ku ez aşkere bona Dawidê bave’şîr wer’a bêjim, ku ew mir defin kirin, t’irba wî h’eta r’oja îro jî nava meda ye+. 30Lê ew ku p’êxember bû, wî zanibû ku Xwedê bi sond wîr’a soz daye, wê ji bedena wî Yekî dayne ser t’extê wî[*]+ . 31Ewî ev yek hê pêşda dît û bona r’abûna Mesîh got, ku Ewê dîyarê mirîyada nemîne, ne jî bedena Wîyê bir’ize[*]+ . 32Eva ew Îsa bû, yê ku Xwedê Ew ji mirinê r’akir, ku em h’emû jî şe’de ne. 33Xwedê Ew hilk’işand da k’êleka Xweye r’astê, Ewî jî R’uh’ê Pîrozî sozdayî ji Bavê stand û jorda barand, çawa ku hûn niha dibînin û dibihên+. 34R’ast e Dawid neçûbû e’zmana, lê wî xwexa ev yek got:

‹Xudan gote Xudanê min,
k’êleka Mine r’astê r’ûnê,+

35h’eta ku Ez dijminêd Te bikime binê p’îyêd Te›[*] .

36Niha bira t’emamîya mala Îsraêl r’ind zanibe ew Îsayê ku we xaç kir, Xwedê Ew hin kire Xudan, hin jî Mesîh».

37Cime’tê ev yek ku bihîst, mîna tîrekê dilê wan k’et, Petrûs û şandîyêd mayînr’a gotin: «Em çi bikin, gelî bira?»+
38Petrûs wanr’a got: «T’obe kin û bira ji we her yek bi navê Îsa Mesîh bona baxşandina guna bê nixumandinê û hûnê R’uh’ê Pîroz p’êşk’êş bistînin+. 39Ev soz bona we û zar’êd we ye, usa jî bona h’emûyêd dûr e ku Xudan Xwedê meyê gazî wan ke»+.

40Petrûs bi gelek xeberêd mayîn bi me’rîfetî t’emî da û hîvî ji wan kir û got: «Xwe ji vî nisilê neheq xilaz kin». 41Ewêd ku xeberêd wî qebûl kirin, pê avê hatine nixumandinê û wê r’ojê weke sê h’ezara li hev zêde bûn. 42Wan t’imê xwe li hînkirina şandîya digirt, li hev dicivîyan, nan kerdikirin[*] û dua dikirin.

E’mirê bawermenda

43Xof û tirs dik’ete ser her kesî û bi destê şandîya gelek k’eremet û nîşan dibûn. 44H’emû bawermend hevr’a bûn û her tiştêd wan yek bû+. 45Hebûk û milk’ê xwe jî difirotin û belayî h’emûyêd h’ewce dikirin. 46Her r’oj bi t’ifaq diçûne p’aristgehê, malada nan kerdikirin û eşq-şa bi dilê sax xwarin dixwarin, 47şikirîya xwe Xwedê danîn û t’emamîya cime’tê li wan xweş bû. Xudan jî r’oj bi r’oj h’esabê xilazbûyîya zêde dikir.

3

Qencbûna yê nigada seqet p’aristgehêda

3^1Carekê Petrûs û Yûh’enna wextê duayê sih’eta sisîya hildik’işîyane p’aristgehê. 2Merivekî ji zikmakîyêda nigada seqet hebû, ku her r’oj danîn ber dergehê p’aristgehêyî ku Bedew dihate gotinê dadanîn, ku ji yêd dihatine p’aristgehê p’ars kira+. 3Evî ku dît Petrûs û Yûh’enna dik’evine p’aristgehê, lava wan kir ku p’arsê bidinê. 4Petrûs t’evî Yûh’enna li wî nihêr’î û gotê: «Li me binihêr’e!» 5Ewî jî li wan nihêr’î û ç’e’vê wî lê bû, ku wê tiştekî ji wan bistîne. 6Hingê Petrûs gotê: «Zêr’ û zîvê min t’une, lê çî min heye ezê Wî bidime te. Bi navê Îsa Mesîhê Nisretê r’abe biger’e»+. 7Destê wîyî r’astê girt r’akir, pêr’a-pêr’a qudûmê çoka û gûzekêd wî şidîyan+. 8Ewî banzda ser xwe sekinî, destpêkir ger’îya û t’evî wan k’ete p’aristgehê diger’îya, banzdida û şikirî dida Xwedê+. 9Gava t’emamîya cime’tê dît ku ew diger’e û şikirîyê dide Xwedê, 10nas kirin ku ew e, yê ku bona p’arsê ber dergehê p’aristgehêyî Bedew r’ûdinişt û bona tiştê ku t’evî wî qewimî zendegirtî mabûn û dih’eyîrîn.

Petrûs hêwangeha Silêmanda dannasîn dike

11Evî ku Petrûs û Yûh’enna ber’nedidan, t’emamîya cime’tê e’cêbmayî berbir’î wan bezî, h’eta wî cîyê ku jêr’a digotin hêwangeha Silêman+. 12Petrûs ku ev yek dît, cime’têr’a got: «Gelî îsraêlîya! Hûn çima bona vê yekê e’cêbmayî mane? Çima tiherekî li me dinihêr’in? Tê bêjî qey me bi qewat yan xwedêp’aristîya xwe ew da ger’ê? 13Xwedêyê Birahîm, Îshaq, Aqûb û Xwedêyê kal-bavêd me, Berdestîyê Xwe Îsa r’ûmet kir[*] . We nemamîya Wî kir û ber Pîlato t’exsîr kir, gava ewî qirar kiribû ku Wî ber’de+. 14We yê Pîroz û r’ast t’exsîr kir û yê mêrkuj xwest ku wer’a bê ber’danê[*]+ . 15We Ç’e’vkanîyê jîyînê kuşt, lê Xwedê Ew ji mirinê r’akir û em xwexa şe’de ne. 16Û qewata navê Wî eva meriva qenc kir, k’îjanî ku hûn dibînin û nas dikin. Belê wê bawerîya bi navê Wî eva ber ç’e’vê we h’emûya sax-silamet kir.

17Niha gelî bira, ez zanim ku we jî mîna serwêrêd xwe bi nezanîya xwe kirîye+. 18Lê Xwedê çawa berî vê yekê bi devê h’emû p’êxembera bona cefê Mesîhê Xwe gotibû, usa jî kir. 19Awa t’obe kin û berbi Xwedê veger’in, ku gunêd we bêne r’esîtkirinê. 20Hingê wextêd jîyîndarîyê ji h’izûrîya Xudan wê bên û Ewê Îsa bişîne, wî Mesîhê ku berêda bona we k’ifş kirîye. 21Lazim e Ew li e’zmên bimîne, h’eta ku Xwedê her tiştî nû çêke[*] , çawa ku hê berê pêşda Xwedê bi devê p’êxemberêd Xweye pîroz gotibû+. 22Belê Mûsa got: ‹Xudan Xwedêyê we wê ji nav birayêd weda P’êxemberekî mîna min wer’a derxe. Her çi ku wer’a bêje, gerekê hûn guhdarîya Wî bikin+. 23Her k’î ku guhdarîya Wî p’êxemberî neke, ji nav cime’tê wê bê qetandin û undakirinê›[*]+ . 24Û h’emû p’êxembera jî, ji Samûêl girtî û yêd peyr’a çi ku gotine, bona van r’oja xeber dane+. 25Hûn mîrat’xurêd p’êxembera û wê peymanê ne, ya ku Xwedê t’evî kal-bavêd we[*] girêda. Ewî gote Birahîm: ‹Bi zur’eta te ezê dua h’emû miletêd dinyayê bikim›[*]+ . 26Xwedê Berdestîyê Xwe Îsa miletr’a derxist û pêşîyê şande cem we, ku dua we bike û bi vî awayî we her kesî ji xirabîyêd we veger’îne».

4

Petrûs û Yûh’enna li ber civîna giregira

4^1Petrûs û Yûh’enna hê cime’têr’a xeber didan, k’ahîna û serwêrê nobedarêd p’aristgehê t’evî sadûqîya ser wanda girtin+. 2Ewana aciz bibûn, çimkî wana cime’t hîn dikir, ku Îsa ji mirinê r’abûye, îzbat dikirin ku mirîyê r’abin. 3Ew girtin kirine kelê h’eta r’oja dinê, çimkî îdî êvar bû+. 4Lê gelekêd ku xeber dibihîstin bawer kirin, h’esabê wan gihîşte pênc h’ezara.

5R’oja dinê serwêr, r’ûspî û qanûnzan civîyane Orşelîmê. 6Henanê serekk’ahîn, Qeyafa, Yûh’enna, Skender û h’emûyêd mayîne ji xûn-qinêta serekk’ahîn jî li wir bûn,+
7Petrûs û Yûh’enna nava xweda dane sekinandinê û pirsîn: «We bi çi qewatê yan bi çi navî ev yeka kir?»+
8Wê demê Petrûs bi R’uh’ê Pîroz t’ijî wanar’a got: «Gelî serwêrêd cime’tê û r’ûspîya!+
9Heger hûn îro bona vê qencîya ku vî seqetîr’a bû ji me dipirsin, ku ew çawa qenc bûye,+
10bira we û t’emamîya miletê Îsraêlêva e’yan be, ku eva bi saya navê Îsa Mesîhê Nisretê li ber we qencbûyî sekinî ye, Ewê ku we xaç kir û Xwedê ji mirinê r’akir. 11Ew e ‹Ew kevirê ku ji we hosta hate bêr’ûmetkirinê û bû serê e’nîşkê›[*]+ . 12Bi kesekî mayîn xilazbûn t’une, çimkî bin p’er’ê e’zmênda navekî din merivar’a nehatîye dayînê, ku em bikaribin bi wî xilaz bin»+.

13Gava wana mêrk’îmîya Petrûs û Yûh’enna dît û pê h’esîyan ku evana merivne nexwendî û nezan in, e’cêbmayî man û nas kirin, ku evana t’evî Îsa bûne. 14Lê ew merivê qencbûyî ku t’evî wan sekinî dîtin û nikaribûn tiştek bigotana+. 15Hingê e’mirî li wan kirin, ku ew ji civîna giregira derên û hevr’a şêwirîn, 16gotin: «Em van meriva çawa bikin? Çimkî h’emû binelîyêd Orşelîmêva e’yan e ku bi destê van k’eremeteke berbiç’e’v bû û em nikarin înk’ar kin. 17Lê wekî nava cime’têda hê bela nebe, em gefê li wan bixwin, ku t’u car bi Wî Navî kesîr’a xeber nedin».

18Dîsa gazî wan kirin, t’emî dane wan, ku t’u car bi navê Îsa xeber nedin û hîn nekin. 19Lê Petrûs û Yûh’enna li wan veger’andin û gotin: «K’a hûn xwexa bifikirin, gelo ev yek ber Xwedê r’ast e ku em gur’a we bikin, ne ya Xwedê+? 20Em nikarin bona wan tiştêd ku me xwexa dîtin û bihîstin nekine dengî». 21Wana dîsa gef li wan xwar û ber’dan. Ber cime’tê me’nîk ser wan nedîtin ku ceza bidana wan, çimkî h’emûya jî bona ew tiştê qewimî şikirî didane Xwedê+. 22E’mirê wî merivê ku ev k’eremeta qencbûnê jêr’a bû çil salî jortir bû.

Duayê bawermenda

23Gava Petrûs û Yûh’enna hatine ber’danê, ew çûne cem k’oma xwe û wanr’a her tişt gilî kirin, çi ku serekêd k’ahîn û r’ûspîya wanar’a gotibûn. 24Wana jî gava bihîst, hevr’a dengê xwe hildan gazî Xwedê kirin û gotin: «Ya Xweyî, E’firandarê e’rd û e’zmên, be’rê û h’emûyêd nav wanda[*] ,+
25Te bi R’uh’ê Pîroz pê devê bavê me, berdestîyê Xwe Dawid got:

‹Çima necihû qilqilîn û milet jî bona tiştêd p’ûç’ fikirîn?

26P’adşêd dinyayê hazir sekinîn û serwêr hevr’a miqabilî Xudan û Mesîhê Wî civîyan›[*]+ .

27Belê r’ast vî bajarîda ser berdestîyê Te Îsayê pîroz, Yê ku Te bi r’ûnkirinê k’ifş kir, Hêrodes û Pîlatoyê Pontîyo t’evî necihûya û miletê Îsraêlê civîyan[*] ,+
28wekî wan tişta bikin, çi ku Te hê berêda anegorî qewat û e’mirê Xwe k’ifş kiribû bibin. 29Niha ya Xudan, ser gef û gur’îya wanda binihêr’e, k’eremê xulamêd Xwer’a bike, wekî em mêrk’îmî xebera Te xeber din,+
30destê Xwe dirêj ke, wekî bi navê berdestîyê Te Îsayê pîroz ji nexweşîya qenc bin, nîşan û k’eremet biqewimin». 31Hema çawa wana dua xilaz kir, ew cîyê ku ew civîyayî bûn h’ejîya û h’emû bi R’uh’ê Pîroz t’ijî bûn, xebera Xwedê mêrk’îmî xeber didan+.

Her tiştê bawermenda yek bû

32Dil û r’uh’ê t’emamîya cime’ta bawermenda yek bû. Ji wana t’u kesî hebûka xwer’a nedigot ku: «Ya min e», lê her tiştêd wan yek bû+. 33Şandîya bi qewata zor şe’detîya mirin-r’abûna Xudan Îsa didan û k’eremeke mezin ser wan h’emûya bû. 34Nava wanda t’u kes h’ewcê tiştekî nîbû. Ewêd ku xweyê e’rda yan mala bûn, difirotin û qîmetê wan tiştêd firotî danîn+
35ber p’îyêd şandîya dadanîn û wana jî k’êr’a çi lazim bûya bela dikirin. 36Awa yekî lêwî ji Qubrisê, navê wî Ûsiv, ku şandîya jêr’a digot Barnabas, ku tê fe’mkirinê: «Yê Dildayînê[*] »,+
37e’rdekî wî hebû firot, qîmetê wî anî ber p’îyêd şandîya danî.

5

Gunê Hananîya û Safêrîyayê

5^1Lê merivekî navê wî Hananîya t’evî jina xwe Safêrîyayê milk’ek firot, 2ji qîmetê wê hinek veşart, ku jin jî haş pê hebû, hinek jî anî li ber p’îyêd şandîya danî. 3Hingê Petrûs wîr’a got: «Hananîya! Ev çawa bû ku mîrêcin qelpê xirab kire dilê te, ku tu R’uh’ê Pîrozr’a derewa bikî û ji qîmetê e’rdê hinekî veşêrî? 4Berî firotanê ne ew ya te bû? Û pey firotanêr’a jî qîmetê wê destê teda nîbû? Te çima ev yek kire dilê xwe? Te ne ku merivar’a derew kir, lê Xwedêr’a»+. 5Gava Hananîya ev xeber bihîstin, k’et r’uh’ê xwe da û tirseke mezin h’emûyêd ku bihîstin girt. 6Xort jî r’abûn ew k’efen kirin û birine derva defin kirin.

7Weke sê sih’eta derbaz bû, jina wî ku nizanibû çi qewimîye, k’ete hindur’. 8Petrûs jê pirsî got: «Minr’a bêje, we hebûka xwe hema haqasî firot?» Ewê got: «Belê, hema haqasî». 9Hingê Petrûs wêr’a got: «Hûn çima bûne yek ku R’uh’ê Xudan bicêr’ibînin? Va ne dengê nigêd wan merivêd ku mêrê te defin kirine ji pişt dêrî tên, wê te jî derxine derva». 10Pêr’a-pêr’a ew k’ulfet k’ete ber nigêd wî û r’uh’ê xwe da. Hingê xort k’etine hindur’, ewa mirîtî dîtin, hildan birin k’êleka mêrê wê defin kirin. 11Tirseke mezin k’ete ser t’emamîya civînê û h’emûyêd ku ev yek bihîstin.

K’eremetêd bi destê şandîya

12Bi destê şandîya gelek nîşan û k’eremet nav cime’têda dibûn. (H’emû bawermend hevr’a hêwangeha Silêmanda dicivîyan+. 13T’u kesî ji yêd mayîn newêribû nêzîkî wan bûya, lê belê cime’tê jî qedirê wan digirt. 14Lê dîsa e’laleta jina û mêra hê-hê zêde dibûn, yêd ku bawerîya xwe Xudan danîn.) 15Bona vê yekê xelqê nexweş derdixistine serê r’îya, dadanîne ser darbesta û ber’a, wekî gava Petrûs derbaz be, t’enê sîya wî bik’eve ser ji wan hineka+. 16E’lalet jî ji bajarêd dor-bera dihatine Orşelîmê, t’evî xwe nexweş û yêd ku ji r’uh’êd h’eram cefa dik’işandin danîn û h’emû jî qenc dibûn.

Zêrandina şandîya

17Serekk’ahîn û h’emûyêd t’evî wî, ku ji k’omela sadûqîya bûn, h’evsûdîyêva dagirtî r’abûn+
18dest avîtine şandîya, avîtine kela cime’tîyê+. 19Lê milyak’etekî Xudan wê şevê dergehêd kelê vekirin, ew derxistine derva û gote wan:+
20«Her’in p’aristgehêda bisekinin û cime’têr’a van h’emû gotinêd vê jîyînê bêjin». 21Wana jî guhdarî kir, sibehê zû k’etine p’aristgehê, destpêkirin hîn kirin.

Hingê serekk’ahîn k’oma xweva hat, t’evî t’emamîya k’oma r’ûspîyêd Îsraêlê, civîna giregira civand û şandine kelê ku şandîya bînin. 22Lê gava berdestî çûn, ew kelêda nedîtin, veger’îyan hatin û gotin: 23«Kela ji her alîyava dadayî bû û nobedar jî li ber dergeha bûn, lê gava me vekir, me hindur’da t’u kes nedît». 24Gava serwêrê nobedarêd p’aristgehê û serekêd k’ahîna ev xeber bihîstin, ser wan e’cêbmayî man digotin: «Gelo çi qewimîye?» 25Wê demê yekî hat wanr’a got: «Va ew merivêd we avîtibûne kelê, p’aristgehêda sekinî ne û cime’tê hîn dikin!» 26Wî çaxî serwêrê nobedara berdestîyava t’evayî çûn ew anîn, lê ne bi zorbetîyê, çimkî ji cime’tê ditirsîyan, ku wan nedine ber kevira+.

27Ew birin ber civîna giregira dane sekinandinê, serekk’ahîn ji wan pirsî+
28û got: «Me h’işk t’emî li we nekir, ku bi Wî Navî hîn nekin? Lê va we Orşelîm bi hînkirina xweva t’ijî kirîye, hûn dixwazin cabdarîya xûna Wî Merivî bikine stûyê me»[*]+ . 29Petrûs û şandîyêd mayînva cab dan û gotin: «Em gerekê gur’a Xwedê bikin, ne ku ya meriva+. 30Xwedêyê kal-bavêd me Îsa ji mirinê r’akir, Ewê ku we darva dardakir kuşt. 31Xwedê Ew bilind kir danî li milê Xweyî r’astê, ku bibe R’êber û Xilazkir, wekî mecala t’obeyê û baxşandina guna bide Îsraêlê. 32Em şe’dê van tişta ne, usa jî R’uh’ê Pîroz, k’îjan Xwedê da wan, yêd ku gur’a Wîda ne»+.

33Gava wana ev yek bihîst, gelekî hêrs k’etin û dixwestin wan bikujin+. 34Lê fêrisîkî dersdarê Qanûnê hebû, navê wî Gamalyêl û nava t’emamîya cime’têda jî xweyîqedir bû. Eva civîna giregirada r’abû sekinî e’mir kir ku şandîya xêlekê derxine derva+
35û wanr’a got: «Gelî îsraêlîya! Hindava vanda haş ji xwe hebin ku hûnê çi bikin. 36Wextekê T’ewdas pêşda hat, ku xwe danîbû dewsa yekî mezin û weke çarsid merivî jî xwe lê girtibûn, ew hate kuştinê, h’emû peyçûyêd wî jî t’ûr’-t’ûr’î bûn û kes nema. 37Pey wîr’a Cihûdayê Celîlê jî r’ojêd navnivîsarêda r’abû e’laleteke giran li pey xwe bir, lê ew hate kuştinê û h’emûyêd pey wî diçûn jî bela-belayî bûn+. 38Û niha ez vî h’alîda wer’a dibêjim, ji van meriva veger’in û wan ber’din. Heger ew şêwir yan şixul merivatî be, wê betal be,+
39lê heger ji Xwedêda ye, hûn nikarin betal kin. Miqatî xwe bin nebe ku hûn r’abine ber Xwedê».

Civîna giregira gur’a wî kir,+
40gazî şandîya kirin, ew dane ber qamçîya, e’mirî ser wan kirin, ku îdî bi navê Îsa xeber nedin û ber’dan. 41Evana jî ji civîna giregira çûn, şa dibûn ku bona navê Îsa hêjayî r’ezîlkirinê bûne+. 42Her r’oj li p’aristgehê û malada t’imê Mizgînî didan û hîn dikirin ku Mesîh, Îsa ye.

6

Bijartina h’eft k’omekdara

6^1Wan r’ojada gava şagirt zêde dibûn, cihûyêd ku yûnanî xeber didan hindava cihûyêd îbranîda[*] bîna xwe teng dikirin, çimkî xurekê ku her r’oj dihate belakirinê nedigihîşte jinebîyêd wan+. 2Wî çaxî her donzdeha gazî k’oma şagirta kir û gotin: «Ev yek ne r’ast e ku em dannasînîya xebera Xwedê bihêlin, xurek belakirinêva mijûl bin. 3Niha gelî bira, ji nava xweda h’eft merivêd bi şe’detîya navê qenc bibijêrin, ku bi îzbatî R’uh’ê Pîroz û serwaxtîyêva t’ijî ne, wekî em wan daynine ser vî şixulî+. 4Lê emê xwe bidine dua û dannasînîya xeberê». 5Eva yeka h’emû bawermenda xweş hat û ev merivana bijartin: Steyfan, merivekî bi bawerî û R’uh’ê Pîrozva t’ijî, Fîlîpo, Prokoro, Nîkanor, Tîmon, Parmênas û Nîkoloyê ji Entakyayê, ku ji p’ûtp’aristîyê hatibû ser bawerîya cihûya+. 6Evana ber şandîya dane sekinandinê, şandîya jî dua kirin û destêd xwe dane ser wan+. 7Û xebera Xwedê pêşda diçû, e’laleta şagirta Orşelîmêda gelekî zêde dibû û ji k’ahîna jî geleka bawerî qebûl dikirin+.

Girtina Steyfan

8Steyfan, ew merivekî bi k’erem û qewata Xwedêva t’ijî bû, nav cime’têda k’eremet û nîşanêd mezin dikirin. 9Lê hinekêd ji k’inîşta ku Azayî[*] dihate gotinê, cihûyêd ji Kûrênê û Skenderyayê û usa jî cihûyêd ji qezayêd Kîlîkyayê û Asyayê r’abûn t’evî Steyfan k’etine de’wê. 10Lê nikaribûn li ber wê serwaxtîyê û wî R’uh’ê ku pê xeber dida bisekinîyana+. 11Wî çaxî dizîva serê çend merîya t’ijî kirin ku bêjin: «Me bihîst ku eva tiştêd miqabilî Mûsa û Xwedê dibêje»+. 12Bi vî awayî cime’t, r’ûspî û qanûnzan t’evîhev kirin, r’ahiştine Steyfan, ew girtin û k’aşî civîna giregira kirin. 13Şe’dêd derew anîn dane sekinandinê û wan got: «Eva t’erka xeberdana miqabilî vî cîyê pîroz û Qanûna Mûsa nake+. 14Me ji devê wî bihîst ku got: ‹Îsayê Nisretê wê vê P’aristgehê hilşîne û e’detêd ku Mûsa dane me biguhêze›»+. 15H’emûyêd civîna giregirada r’ûniştî gava li wî nihêr’în, dîna xwe danê r’eng-r’ûyê wî mîna r’eng-r’ûyê milyak’eta bû.

7

Cabdayîna Steyfan li ber civîna giregira

7^1Hingê serekk’ahîn Steyfanr’a got: «Ev yek r’ast in?» 2Ewî got: «Gelî bav û bira, bibihên! Gava bavê me Birahîm hê Mesopotamyayêda dima, ku hê neçûbû bajarê H’aranê, Xwedêyê r’ûmetê wîva xuya bû+
3û jêr’a got: ‹Ji welat û pismamêd xwe biqete û her’e wî welatê ku ezê nîşanî te kim›[*]+ . 4Hingê Birahîm ji welatê k’ildanîya derk’et li H’aranê ma. Pey mirina bavê wîr’a Xwedê ew warguhaste vî welatê ku hûn niha têda dimînin+. 5Li vê derê wargeh neda wî, ne jî dewsa nigekî, lê soz da ku vî welatî çawa milk’ bide wî û pey wîr’a jî bide zur’eta wî, gava ku hê zar’êd wî t’unebûn[*]+ . 6Xwedê wîr’a aha got: ‹Zur’eta teyê welatê xelqêda xerîbîyêda be, wê wan bikine xulam û çarsid salî bidine cefê+. 7Lê dîwana wî miletê ku wê jêr’a bibine xulam› Xwedê got, ‹Ezê bikim, pey wê yekêr’a ewê derên, li vî cîyî Min bih’ebînin›[*]+ . 8Paşê sinet çawa nîşana peymanê da Birahîm. Awa gava Îshaq jêr’a bû, r’oja h’eyşta ew sinet kir û Îshaq jî Aqûb usa kir, Aqûb jî her donzdeh kur’êd xweye bave’şîrêd me usa kirin[*]+ .

9Bave’şîra jî ji h’evsûdîyê Ûsiv çawa xulam firotin, ku wî bibine Misirê, lê Xwedê t’evî wî bû[*] ,+
10ew ji h’emû tengasîyêd wî xilaz kir. Gava ew ber Firewinê p’adşê Misirê sekinî, Xwedê k’erem û serwaxtî dayê, p’adşê jî Ûsiv ser Misirê û t’emamîya mala xwe kire serwêr[*]+ . 11Hingê t’emamîya welatê Misirê û Kenanêda bû xelayî û k’etine oxirmê giran, kal-bavêd me nikaribûn xurek destxistana.[*]
12Aqûb ku bihîst li Misirê genim dest dik’eve, cara pêşin kal-bavêd me şandin+. 13Cara duda Ûsiv xwe birayêd xweva da naskirinê û e’silê wî Firewinva e’yan bû+. 14Hingê Ûsiv şand gazî bavê xwe Aqûb û t’emamîya mala wî kir, ku serhev h’eftê pênc nefs bûn+. 15Aqûb berjêrî Misirê bû, ew û kal-bavêd me wir mirin+. 16Cinyazêd wan birine Şexemê kirine wî mezelê ku Birahîm bi qîmetekî zîva ji kur’êd Hamorê Şexemê k’ir’îbû[*]+ .

17Gava ew wextê ku Xwedê bi sond Birahîmr’a soz dabû nêzîk dibû, cime’t Misirêda gelekî zêde bibû+. 18Wî çaxî p’adşakî din Misirêda r’abû, ku derheqa Ûsivda tiştek nizanibû[*]+ . 19Ewî h’ilek’arî li miletê me kir û kal-bavêd me dane cefê, p’êyî ser wan kir, ku ew zar’okêd xwe bavêjine derva, ku nejîn[*]+ . 20Wî çaxî Mûsa ji dîya xwe bû, ew yekî gelekî bedew bû û sê meha mala bavê xweda mezin bû.[*]+
21Gava ew hate avîtinê, qîza Firewin ew hilda bir, çawa kur’ xwer’a mezin kir+. 22Mûsa t’emamîya serwaxtîya misirîya hîn bû, xeberdan û şixulê xweda jî zor bû.

23Gava çil salîya wî t’emam bû, dilê wîr’a derbaz bû ku serîkî bide xûşk-birayêd xwe zar’êd Îsraêl. 24Ewî yekî îsraêlî dît ku yekî misirî neheqî lê dikir, çû pişta wî, h’eyf hilda yê misirî kuşt+. 25Mûsa t’irê xûşk-birayêd wîyê fe’m bikin, ku Xwedê wê bi destê wî xilazbûnê bide wan, lê fe’m nekirin. 26R’oja dinê r’astî du îsraêlîya hat ku şer’ dikirin, xwest ku wan li hev bîne û got: ‹E’vdno! Hûn bira ne, çima neheqîyê li hevdu dikin?› 27Lê ewê ku neheqî li hevalê xwe dikir, ew de’f da û gotê: ‹K’ê tu ser me serwêr û h’akim k’ifş kirî? 28Yan tu dixwazî min jî mîna wî misirîyê duhu bikujî?›[*]+
29Gava Mûsa ev yek bihîst, r’evî welatê Midyanê xerîbîyêda ma û li wir du kur’ jêr’a bûn[*]+ .

30Pey çil salîr’a ber’îyêda li ç’îyayê Sînayê milyak’etek nava alava agirê dir’îyêda wîva xuya bû.[*]+
31Mûsa ku dît, li ser wê yekê e’cêbmayî ma. Gava nêzîk dibûyê ku bibîne, dengê Xudan bihîst: 32‹Ez Xwedêyê kal-bavêd te, Xwedêyê Birahîm, Îshaq û Aqûb im›. Mûsa dilerizî û newêribû binihêr’îya+. 33Hingê Xudan gotê: ‹Çarixêd nigêd xwe bêxe, çimkî ew cîyê ku tu lê sekinî yî e’rdê pîroz e+. 34Belê Min cefê cime’ta Xwe Misirêda dît û zarînîya wan bihîst, peya bûm ku wan xilaz kim. De niha were Ez te bişînime Misirê›+.

35Ew Mûsayê ku t’exsîr kirin û gotinê: ‹K’ê tu ser me serwêr û h’akim k’ifş kirî?› Xwedê bi destê wî milyak’etê ku nav dir’îyêda wîva xuya bû, ew çawa serwêr û xilazkir şand[*]+ . 36Ewî ew ji Misirê derxistin, Misirê, be’ra Sor û ber’îyêda çil salî nîşan û k’eremet kirin[*]+ . 37Mûsa hema ew bû, yê ku zar’êd Îsraêlr’a got: ‹Xwedê wê ji nav birayêd weda p’êxemberekî mîna min bona we r’ake›[*]+ . 38Mûsa ew bû, yê ku ber’îyêda nava cime’tê bû, li serê ç’îyayê Sînayê jî t’evî wî milyak’etî bû, k’îjanî t’evî wî kal-bavêd mer’a xeber dida. Eva ew bû, yê ku ew xeberêd jîyînê hildidan ku bide me[*]+ .

39Lê kal-bavêd me nexwestin gur’a wî bikin, ew t’exsîr kirin, dilêd xweda veger’îyane Misirê+
40û Harûnr’a gotin: ‹Mer’a xwedêya çêke, ku pêşîya me k’evin, çimkî ew Mûsayê ku em ji welatê Misirê derxistin, em nizanin çi hate serê wî›[*]+ . 41Hema wan r’ojada p’ûtekî mîna golika çêkirin, qurban wî p’ûtîr’a dan û bona şixulê destê xwe k’êf kirin[*]+ . 42Hingê Xwedê berê Xwe ji wan guhast û hişt ku ew steyrkêd e’zmên bih’ebînin, çawa k’itêba p’êxemberada nivîsar e:

‹Gelo çil salî qurban û h’edî we ber’îyêda Minr’a dan, Mala Îsraêl+?

43Na, lê we konê Molox xwedê û steyrka R’emfan xwedêyê xwe hildidan,
ev sûret in, yêd ku we çêkirin,
wekî hûn wan bih’ebînin.

Bona vê yekê Ezê we biguhêzime wî alîyê welatê Babîlonê›[*]+ .

44Konê Şe’detîyê ber’îyêda t’evî kal-bavêd me bû. Ew usa hate çêkirinê, çawa Ewê ku Mûsar’a xeber da, e’mir kir ku mîna wî şikilê ku dîtibû çêke[*]+ . 45Paşê kal-bavêd me jî ew konê ku ji pêşîya wanr’a mabû, hildan anîne vî welatî, wî wextê ku wan t’evî Yêşû ji wan mileta zeft kiribûn û Xwedê ji ber kal-bavêd meva berî wan mileta dabû. Ew kon li wir ma h’eta wextê Dawid[*]+ . 46Dawid jî k’erem ji Xwedê stand, xwest ku xanekê bona Xwedêyê Aqûb çêke[*]+ . 47Lê Silêman bona Wî xanek çêkir[*]+ . 48Lê belê Yê Herî Jorin malêd bi desta çêkirîda namîne, çawa p’êxember dibêje:+

49‹E’zman k’ursîya Min e,
e’rd jî binê p’îyêd Min e.

Hûnê çi malê Minr’a çêkin? Xudan dibêje.

Yan jî çi cîyî bona r’ih’etîya Min?

50Ne destêd Min ev her tişt çêkirine?[*] ›+

51Serh’işkno! K’afir û guhada ker’no![*] Hûn t’imê miqabilî R’uh’ê Pîroz disekinin, kal-bavêd we çawa bûne, hûn jî usa ne[*]+ . 52Kal-bavêd we ji p’êxembera k’îjan nezêrandin? Ewêd ku hê berêda bona hatina Yê R’ast digotin, dikuştin. Û va niha jî we nemamîya Wî kir û kuşt+. 53Wer’a Qanûn bi destê milyak’eta hate dayînê, lê we xwey nekir!»+

Kuştina Steyfan

54Gava ev tişt dibihîstin, hewa wan dik’et û diranêd xwe ser wî diç’ir’ikandin+. 55Lê Steyfan bi R’uh’ê Pîroz t’ijî berê xwe e’zmênda kir, r’ûmeta Xwedê û Îsa li milê Xwedêyî r’astê sekinî dît+
56û got: «Va ye ez e’zmana vebûyî dibînim û Kur’ê Mêriv li milê Xwedêyî r’astê sekinî!»+
57Wî çaxî wana kire qîr’în û guhêd xwe girtin, h’emû hevr’a r’ahiştine wî, 58ew ji bajêr derxistin, dane ber kevira. Şe’da jî k’incêd xwe danîne ber nigêd xortekî navê wî Şawûl+. 59Gava kevir davîtinê, Steyfan dua kir û got: «Xudan Îsa, r’uh’ê min bistîne»+. 60Hingê wî çok da, bi dengê bilind kire gazî: «Xudan, vê yekê vanar’a gune h’esab neke». Aha ku got, hênijî[*]+ .

8

8^1Şawûl jî qayl bû, ku ew bê kuştinê.

Şawûl pey bawermenda dik’eve

Ewê r’ojê miqabilî civîna Orşelîmêda zêrandineke giran destpêbû. Pêştirî şandîya h’emûyêd bawermend belayî t’opraxêd Cihûstanê û Sameryayê bûn+. 2Merivêd xwedêxof Steyfan defin kirin û şîneke giran ser kirin. 3Lê Şawûl gelek zirar dida civînê, mal-mal diger’îya jin û mêr k’aşî derva dikirin davîtine kelê[*]+ .

Fîlîpo Sameryayêda Mizgînîyê dide

4Ewêd bela-belayî bibûn diger’îyan, Mizgînîya xeberê didan+. 5Fîlîpo jî berjêrî bajarekî Sameryayê bû, wanr’a bona Mesîh dannasîn dikir+. 6E’laletê bi dil guhdarîya gotinêd Fîlîpo dikir, gava dibihîstin û didîtin ew k’eremetêd ku wî dikirin. 7Ji gelek cinak’etîya r’uh’êd h’eram bi dengê bilind dikirine qîr’în derdik’etin û gelek şilûşe’t, nigada seqet qenc dibûn+. 8Hingê şabûneke mezin k’ete wî bajarî.

9Merivek wî bajarîda hebû navê wî Şimh’ûn, ewî hê zûva sêrbazî dikir û samerî e’cêbmayî dikirin û xwe jî danîbû dewsa yekî mezin. 10T’emamîya cime’tê ji biç’ûka h’eta mezina bi dil guh didane wî û digotin: «Ev e ew ‹Qewata Xwedêye mezin› ku dibêjin». 11Bi dil guh didane wî, çimkî ewî zûva bi sêrbazîyêd xwe ew e’cêbmayî kiribûn. 12Lê gava ewî ew mizgînîya Fîlîpo bawer kir, ya ku bona P’adşatîya Xwedê û navê Îsa Mesîh dida, hin mêr hin jin, h’emû jî pê avê hatine nixumandinê. 13Şimh’ûn xwexa jî bawer kir hate nixumandinê û t’imê t’evî Fîlîpo bû. Û gava ew nîşan û k’eremetêd zor ku dibûn didît, e’cêbmayî dima+.

14Şandîyêd Orşelîmêda gava bihîstin, wekî Sameryayê xebera Xwedê qebûl kirîye, Petrûs û Yûh’enna şandine cem wan+. 15Ew ku berjêr bûn, bona wan dua kirin ku R’uh’ê Pîroz bistînin,+
16çimkî h’eta hingê hê R’uh’ê Pîroz nehatibû ser ji wan t’u kesî, t’enê bi navê Xudan Îsa hatibûne nixumandinê+. 17Hingê Petrûs û Yûh’enna destêd xwe danîne ser wan û wana R’uh’ê Pîroz stand+.

18Gava Şimh’ûn dît, wekî bi dest danîna şandîya R’uh’ê Pîroz distînin, p’ere dirêjî wan kir 19û got: «Evî h’ukumî bidine min jî, ku ez destê xwe daynime ser k’ê, R’uh’ê Pîroz bistîne». 20Lê Petrûs wîr’a got: «Zîvê te bira t’evî te bit’er’ibe! Te t’irê p’êşk’êşa Xwedê p’eretî tê standinê! 21P’ara te vê yekêda tiştek t’une, çimkî dilê te li ber Xwedê ne r’ast e. 22Niha ji wê xirabîya xwe veger’e, r’eca ji Xudan bike, belkî ev nêta teye xirab bê baxşandinê,+
23çimkî ez te nava te’layîya zirav û qeydêd neheqîyêda dibînim». 24Şimh’ûn lê veger’and û got: «Hûn bona min hîvî ji Xudan bikin, wekî ji ew gotinêd we t’u tişt neyê serê min»+.

25Gava wana şe’detî da û xebera Xudan xeber dan, paşda veger’îyane Orşelîmê û li ser r’îya xwe gelek gundêd Sameryayêda jî Mizgînî didan+.

Fîlîpo û nemêrê ji welatê Etyûpîyê

26Hingê milyak’etekî Xudan Fîlîpor’a got: «R’abe her’e alîyê başûrê, ser wê r’îya ku ji Orşelîmê berjêrî Gazzayê dibe», ku çol-bestek bû+. 27Ew jî r’abû çû û dîna xwe dayê, va ye nemêrekî ji Etyûpîyê wezîrê Kendakê, awa gotî p’adşa Etyûpîyê, ku wek’îlê t’emamîya xizna wê bû, bona h’ebandinê hatibû Orşelîmê+. 28Ew ji wir vediger’îya û e’reba xweda k’itêba Îşaya p’êxember dixwend. 29R’uh’ Fîlîpor’a got: «Pêşda her’e û r’ex e’rebêva here»+. 30Fîlîpo jî bezî nêzîk bûyê, bihîst ku ew k’itêba Îşaya p’êxember dixûne û jê pirsî: «Çi ku tu dixûnî fe’m dikî?» 31Ewî gotê: «Ezê çawa bikaribim fe’m bikim, heger yek minr’a şiroveneke?» Û hîvî ji Fîlîpo kir ku r’abe r’ex wî r’ûnê+. 32Ew cîyê ku wî nivîsarêda dixwend ev bû:

«Mîna peza bona serjêkirinê hate birinê
û çawa berxa li ber qusêsê xwe nake k’alîn,
devê Xwe venake.

33Ew nimiz kirin û heqê Wî jê standin.

Derheqa zur’eta Wîda k’ê wê gilî ke?

Çimkî e’mirê Wî ji r’ûbarê dinê hate hildanê»[*]+ .

34Nemêr ji Fîlîpo pirsî û gotê: «Ez hîvî dikim minr’a bêje, p’êxember van tişta bona k’ê dibêje? Bona xwe yan bona yekî mayîn?» 35Fîlîpo r’abû wê nivîsarêda destpêkir derheqa Mizgînîya Îsada wîr’a şirovekir+.

36-37Gava r’îya xweda diçûn, ew gihîştine avekê û nemêr got: «Va ye av, îdî çi nahêle ku ez bême nixumandinê?»[*]
38Û nemêr e’mir kir, ku e’rebê bidine sekinandinê, her du jî k’etine avê û Fîlîpo nemêr nixumand. 39Gava ewana ji avê derk’etin, R’uh’ê Xudan Fîlîpo hilda, îdî nemêr Fîlîpo nedît, ew eşq û şa r’îya xweda çû+. 40Lê Fîlîpo Aşdodêda xuya bû û diger’îya, Mizgînî dida her bajarî, h’eta Qeyserîyê jî hat+.

9

Çawa Şawûl li Îsa vediger’e

(K’arêd Şandîya 22:6-16; 26:12-18)

9^1Şawûl jî h’eta hingê hê gef li şagirtêd Xudan dixwar ku wan bide kuştinê. Ew çû cem serekk’ahîn,+
2destûrne’me ser k’inîştêd Şamê ji wî xwestin, wekî h’ukumê wî hebe jin û mêrêd ku li pey vê R’ê diçin heger bibîne, wan bigire girêdayî bîne Orşelîmê. 3Gava diçû nêzîkî Şamê bû, nişkêva ji e’zmên r’onayîkê dora wî şewq da+. 4Ew k’ete e’rdê û dengek bihîst ku wîr’a digot: «Şawûl, Şawûl! Tu çima Min dizêrînî?» 5Ewî jî got: «Tu k’î yî, Xudan?» Wî dengî gotê: «Ez ew Îsa me, Yê ku tu dizêrînî[*] . 6De niha r’abe her’e bajêr, wê ter’a bê gotinê tê çi bikî». 7Ew merivêd ku t’evî wî diçûn sar bûn sekinîn û zar-ziman k’etin. Wan ew deng dibihîst, lê kesek nedidîtin+. 8Şawûl ji e’rdê r’abû, ç’e’vêd wî vekirî bûn, lê tişt nedidît. Hingê destê wî girtin birine Şamê. 9Ew sê r’oja kor ma, ne xwar û ne jî vexwar.

10Şamêda şagirtekî navê wî Hananîya hebû, Xudan dîtinokêda hate ber ç’e’va û wîr’a got: «Hananîya!» Ewî got: «Ez vira me, Xudan»+. 11Xudan wîr’a got: «R’abe her’e wê k’ûça ku jêr’a R’ast dibêjin, mala Cihûdada bona yekî ji Tarsûsê navê wî Şawûl bipirse, çimkî va ye ew dua dike,+
12dîna xwe dayê, va merîk dîtinokêda hate ber ç’e’va, navê wî Hananîya, ew hat destêd xwe danîne ser wî, ku ew dîsa bibîne». 13Hananîya lê veger’and û got: «Xudan, bona vî merivî min ji geleka bihîstîye, wekî Orşelîmêda wî çiqas xirabî li cime’ta Te kirîye. 14Vir jî alîyê serekêd k’ahînada h’ukumê wî heye, h’emûyêd ku gazî navê Te dikin bigire». 15Lê Xudan jêr’a got: «Tu her’e, çimkî Min ew çawa hacetek bijartîye, wekî navê Min necihûya, p’adşa û zar’êd Îsraêlêva bide naskirinê+. 16Ezê Xwexa nîşanî wî kim, ku çiqasî gerekê bona navê Min cefê bik’işîne»+.

17Hananîya jî çû k’ete wê malê, destê xwe danî ser wî û gotê: «Şawûl bira! Xudan ez şandime, ew Îsayê r’êva r’astî te hat, wekî tu dîsa bibînî û bi R’uh’ê Pîroz t’ijî bî»+. 18Destxweda ji ç’e’vêd wî mîna kapekê tişt jê warîyan, dît, r’abû pê avê hate nixumandinê, 19xwarin xwar û qewata wî hate cî.

Şawûl bajarê Şamêda Mizgînîyê dide

Çend r’oja Şawûl cem şagirtêd Şamêda ma+. 20Destxweda Şawûl destpêkir k’inîştada bona Îsa dannasîn kir û got ku: «Ew Kur’ê Xwedê ye». 21H’emûyêd ku dibihîstin, e’cêbmayî diman û digotin: «Eva ew nîne, ku Orşelîmêda yêd ku gazî Vî Navî dikirin dikuştin? Û bona wê yekê hatîye vir jî, wekî wan bigire û bibe bide destê serekêd k’ahîna?»+
22Lê Şawûl hînkirinêda hê qewat dibû, îzbat dikir ku Mesîh hema Îsa ye û dengê h’emû cihûyêd Şamêda dida bir’înê+.

23Gava gelek r’oj derbaz bûn, cihû şêwirîn ku wî bikujin,+
24lê Şawûl nêta wane xirab h’esîya. Ew şev û r’oj ber dergehêd bajêr bûn ku wî bikujin, 25lê şagirtêd wî jî şev ew bi zembîlê dîwêrva daxistin[*]+ .

Şawûl Orşelîmêda

26Gava Şawûl hate Orşelîmê, wî dikir ku t’evî şagirta be, lê h’emû ji wî ditirsîyan, wan bawer nedikirin ku ew jî bûye şagirt. 27Hingê Barnabas ew hilda bire cem şandîya û wanr’a gilî kir, ku ewî r’êda çawa Xudan dîtîye û t’evî wî xeber daye, Şamêda jî çawa mêrk’îmî navê Îsa dannasîn kirîye+. 28Şawûl Orşelîmêda t’evî wan r’adibû-r’ûdinişt û bi navê Îsa Xudan mêrk’îmî dannasîn dikir. 29Usa jî t’evî cihûyêd ku bi yûnanî xeber didan bi xeberdanê dik’ete de’wê, wana jî dikir ku ew bikuşta+. 30Gava bira vê yekê h’esîyan, ew berjêr birine Qeyserîyê û derbazî Tarsûsê kirin+.

31Awa civîn li t’emamîya Cihûstanê, Celîlê û Sameryayê demekê e’dilayîyêda bû, r’uh’anîyêda ava dibû, bi xofa Xudan û bi dildayîna R’uh’ê Pîroz pêşda diçû, bawermend zêde dibûn.

Qencbûna Eynêyas

32Petrûs jî h’emû cîya diger’îya û berjêrî cem cime’ta Xwedêye Lîdayê jî bû. 33Wir merivek dît navê wî Eynêyas, ku h’eyşt salêd wî bûn, şilûşe’t cî-nivînada p’aldayî bû. 34Petrûs wîr’a got: «Eynêyas! Îsa Mesîh te qenc dike. R’abe û nivîna xwe bide hev». Ew pêr’a-pêr’a r’abû ser xwe+. 35H’emû binelîyêd Lîdayê û deşta Şaronê ew dîtin û berbi Xudan veger’îyan.

Saxbûna Tabît’ayê

36Yafayêda k’ulfeteke şagirt hebû, navê wê Tabît’a, ku «Xezal» tê welger’andinê. Eva nava h’emû qencî û xêrkirinada mabû+. 37Wan r’ojada ewa nexweş k’et mir û ew şûştin oda jorinda danîn. 38Yafa nêzîkî Lîdayê bû. Gava şagirta bihîst ku Petrûs li wir e, du merî şandin hîvî kirin û gotin: «Derengî nebe zû were cem me». 39Petrûs jî r’abû t’evî wan hat. Gava gihîşte wir, ew birine oda jorin, h’emû jinebîya dora wî girt û bi girî ew k’inc û kirasêd ku saxîya xweda Xezalê bona wan dirûtibûn, nîşanî wî didan. 40Hingê Petrûs h’emû derxistine derva, çok da dua kir û ser cinyazda veger’îya got: «Tabît’a! R’abe ser xwe». Ewê ç’e’vêd xwe vekirin, li Petrûs nihêr’î, r’abû r’ûnişt+. 41Ewî destê xwe da wê r’akire p’îya, paşê gazî cime’ta Xwedê û jinebîya kir, ew sax ber wan da sekinandinê+. 42Eva yeka t’emamîya Yafayêda bela bû û geleka bawerîya xwe Xudan anîn. 43Petrûs gelek r’oja li Yafayê mala Şimh’ûnê ç’ermkerda ma.

10

Kor’nêlyoyê necihû gazî Petrûs dike û dîtinoka Petrûs

10^1Qeyserîyêda merivekî navê wî Kor’nêlyo hebû, r’efa «Ordîya Îtalyayêda» sersed bû. 2Ew mala xweva yekî xweyîman û xwedêxof bû, cime’ta cihûyar’a jî gelek xêr dikirin û her gav ber Xwedê dua dikir+. 3Ewî nîvro nêzîkî sih’eta sisîya dîtinokêda ber ç’e’vê xwe aşkere milyak’etekî Xwedê dît ku hate cem wî û wîr’a got: «Kor’nêlyo!»+
4Ewî ku li wî nihêr’î, saw k’ete ser û got: «Çi ye Xudan?» Milyak’et gotê: «Xwedê dua û xêrêd te qebûl kirin û ew bîr nake+. 5De niha merîya bişîne Yafayê, gazî Şimh’ûn ke, yê ku jêr’a Petrûs dibêjin. 6Ew çawa mêvan mala Şimh’ûnê ç’ermkerda ber be’rê dimîne»+. 7Gava ew milyak’etê ku wîr’a xeber dida çû, ewî gazî du xulamêd malê û eskerekî berdestîyî xweyîman kir 8û her tişt wanr’a gilî kir şandine Yafayê.

9R’oja dinê ewana hê diçûn û nêzîkî bajêr dibûn, Petrûs nêzîkî sih’eta donzdeha r’abû ser xênî ku dua bike+. 10Ew bir’çî bû xwest ku nan bixwe. Hê gava nan hazir dikirin, mîna sih’etekê ser wîr’a derbaz bû. 11Û wî dîna xwe dayê, va e’zman vebû, tiştekî mîna destexana mezin her çar goşava dardabû, dihate xwarê ser e’rdê. 12Ser wê her cûr’e h’eywanêd çarp’ê, şûlikîyêd e’rdê û teyredêd e’zmên hebûn. 13Deng hate wî: «R’abe Petrûs, serjêke û bixwe». 14Lê Petrûs got: «H’aşa ji min Xudan, min t’u car tiştekî h’eram yan p’îs nexwarîye»+. 15Cara duda ew deng hate wî: «Ew tiştê ku Xwedê h’elal kirîye tu h’eram h’esab neke»+. 16Eva yeka sê cara qewimî û hingê ew destexan e’zmênva hate hilatinê.

17Petrûs hê e’cêbmayî nav xweda difikirî: «Ev çi dîtinok bû min dît?» va ew merivêd ku Kor’nêlyo şandibûn li ber dergeh sekinîn û mala Şimh’ûn pirsîn. 18Deng dan gotin: «Şimh’ûnê ku jêr’a Petrûs dibêjin li vir mêvan e?» 19Petrûs hê ser wê dîtinokê difikirî, R’uh’ jêr’a got: «Va ne sê merî li te diger’in+. 20De îdî r’abe her’e xwarê û dudilî nebe t’evî wan her’e, çimkî Min ewana şandine». 21Petrûs jî peya bû, çû cem wan meriva û got: «Ez im ewê ku hûn lê diger’in. Hûn bona çi hatine?» 22Wan got: «Kor’nêlyoyê sersed em şandine. Ew merivekî r’ast, xwedêxof û alîyê t’emamîya miletê cihûyada jî xweyîyê şe’detîya qenc e. Ewî e’mir ji milyak’etekî pîroz stand, ku te gazî mala xwe ke û xeberdana te bibihê»+. 23Hingê Petrûs ew t’eglîfî malê kirin, cîyê şevê da wan.

R’oja dinê Petrûs r’abû t’evî wan çû, çend bawermendêd Yafayê jî t’evî wî çûn. 24R’oja din gihîştine Qeyserîyê, Kor’nêlyo jî gazî xwexatî û dostêd xwe kiribû û hîvîya wan bû. 25Gava Petrûs dik’ete hindur’, Kor’nêlyo pêşîya wîda çû û k’ete ber niga û ber ta bû+. 26Lê Petrûs ew r’akire p’îya û gotê: «R’abe bisekine, ez xwexa jî merî me»+. 27Wîr’a bi xeberdanê k’ete hindur’ û li wir gelek civîyayî dîtin. 28Ewî wanar’a got: «Hûn xwexa zanin ku ne e’detê mêrê cihû ye, ku t’evî necihûya r’abe-r’ûnî, yan hevva her’in-bên. Lê Xwedê ber min vekir, wekî ez t’u kesî p’îs yan h’eram h’esab nekim+. 29Bona wê yekê jî gava gazî min kirin, min na-na nekir r’abûm hatim. Û ez niha dipirsim, we bona çi gazî min kirîye?»

30Kor’nêlyo got: «Berî çar r’oja, nêzîkî vî çaxî min duayê sih’eta sisîya mala xweda dikir[*] , nişkêva merivek bi k’incê çîl-qerqaş li ber min sekinî 31û got: ‹Kor’nêlyo! Xwedê duayêd te bihîstin û xêrêd teye kirî jî bîr anîn. 32Niha merîya bişîne Yafayê gazî Şimh’ûn ke, yê ku jêr’a Petrûs dibêjin, ew çawa mêvan li mala Şimh’ûnê ç’ermkerda ber be’rê dimîne›[*] . 33Min jî pêr’a-pêr’a şandine cem te û te jî qenc kir ku tu hatî. Niha em h’emû jî li ber Xwedê sekinî ne, ku çi ji Xudan ter’a hatîye e’mirkirinê bêjî, em jî bibihên».

Dannasînîya Petrûs mala Kor’nêlyoda

34Petrûs dest bi xeberdanê kir û got: «Ez niha fe’m dikim, wekî Xwedê r’astî jî firqîyê nake nava mileta[*]+ . 35Lê ji nav her miletîda, yê ku ji Wî xof dike û r’astîyê dike li Wî qebûl e+. 36Hûn îdî r’ind zanin ku Xwedê eva xebera zar’êd Îsraêlr’a şand, bi Îsa Mesîh Mizgînîya e’dilayîyê da, Yê ku Xudanê h’emûya ye+. 37Usa jî zanin ji Celîlê girtî t’emamîya Cihûstanêda çi qewimî, pey wê nixumandinêr’a, ya ku Yûh’enna dannasîn kir,+
38çawa Xwedê Îsayê Nisretê bi R’uh’ê Pîroz û qewatê k’ifş kir, ku bi qencîkirinê ger’îya û h’emûyêd ku bin bindestîya mîrêcinda bûn qenc kirin, çimkî Xwedê t’evî Wî bû+. 39Em xwexa şe’dêd wan h’emû tişta ne, yêd ku Ewî t’opraxêd Cihûstanê û Orşelîmêda kirin. Paşê Ew darva dardakirin û kuştin, 40lê Xwedê Ew r’oja sisîya ji mirinê r’akir, da e’yankirinê, 41ne ku h’emû cime’têr’a, lê wan şe’dar’a, yêd ku pêşîyê ji alîyê Xwedêda hatibûne bijartinê, awa gotî mer’a, yêd ku pey mirin-r’abûna Wîr’a t’evî Wî xwarin û vexwarin. 42Û Ewî t’emî li me kir, wekî em cime’têr’a dannasîn kin û şe’detîyê bidin ku Ew e h’akimê mirîya û zêndîya ji Xwedêda k’ifşkirî+. 43H’emû p’êxember şe’detîya Wî didin, ku h’emûyêd bawerîya xwe Wî bînin, wê bi saya navê Wî baxşandina guna bistînin»+.

Necihû jî R’uh’ê Pîroz distînin

44Petrûs hê ev tişt digotin, R’uh’ê Pîroz hate ser h’emûyêd ku ev gotin dibihîstin. 45Bawermendêd e’silê xweda cihû[*] , yêd ku t’evî Petrûs hatibûn, zendegirtî man, ku R’uh’ê Pîroz çawa p’êşk’êş ser necihûyada[*] jî barî, 46çimkî bihîstin ku wana bi zimana xeber didan û şikirî didane Xwedê. Hingê Petrûs got:+
47«Îdî k’î dikare nehêle ku evana pê avê bêne nixumandinê, yêd ku mîna me R’uh’ê Pîroz jî standin?»+
48Wî çaxî e’mir kir ku bi navê Îsa Mesîh bêne nixumandinê. Paşê wana hîvî ji wî kir ku çend r’oja li wir bimîne+.

11

Petrûs civîna Orşelîmêr’a şirovedike ku çima çûbû mala yekî necihû

11^1Şandîya û bawermendêd alîyê Cihûstanêda diman, bihîstin ku necihûya jî xebera Xwedê qebûl kirine. 2Gava Petrûs hevraz çû Orşelîmê, bawermendêd e’silê xweda cihû ew neheq dikirin û+
3digotin: «Tu çûyî cem merivêd nesinetkirî û te t’evî wan nan xwarîye!»+
4Hingê Petrûs destpêkir bi hûr-gilî wanr’a şirovekir û got: 5«Min bajarê Yafayêda dua dikir, mîna sih’etekê ser minr’a derbaz bû. Û min dîtinokêda li ber ç’e’vê xwe dît, derdaneke mîna destexana mezin her çar goşava ji e’zmên dardabû hate xwarê, li ber min sekinî+. 6Ez hê zûr’ bibûm min lê dinihêr’î, min dîna xwe dayê, va ne h’eywanêd çarp’ê, r’e’wir, şûlikîyêd e’rdê û teyredêd e’zmên. 7Hingê min dengek bihîst ku minr’a got: ‹R’abe Petrûs, serjêke û bixwe›. 8Lê min got: ‹H’aşa ji min, Xudan, t’u car tiştekî h’eram yan p’îs nek’etîye devê min›. 9Cara duda ewî dengî ji e’zmên li min veger’and û got: ‹Ew tiştêd ku Xwedê h’elal kirîye, tu h’eram h’esab neke›+. 10Eva yeka sê cara qewimî û her tişt paşda e’zmênva hate k’işandinê. 11Hema wî çaxî sê merîyêd ku ji Qeyserîyê şandibûne pey min ber mala ku em têda diman sekinîn. 12R’uh’ minr’a got: ‹T’evî wan her’e, dudilî nebe›. Ev her şeş bira jî t’evî min hatin û em çûne mala wî merivî+. 13Ewî mer’a got, ku çawa mala xweda milyak’et dîtîye, ku sekinî ye wîr’a gotîye: ‹Merîya bişîne Yafayê û gazî Şimh’ûn ke, yê ku jêr’a Petrûs dibêjin+. 14Ewê ter’a wan gotina bêje, bi k’îjana tê û t’emamîya neferêd mala xweva xilaz bî›. 15Û min hema dest bi xeberdanê kir, R’uh’ê Pîroz hate ser wan, çawa pêşîyê hate ser me+. 16Wî çaxî hate bîra min ew xebera ku Xudan gotibû: ‹Yûh’enna bi avê nixumand, lê hûnê bi R’uh’ê Pîroz bêne nixumandinê›[*]+ . 17Awa heger Xwedê xût ew p’êşk’êş da wan, k’îjan da me, gava me bawerîya xwe Xudan Îsa Mesîh anî, ez k’î bûm ku miqabilî Xwedê bisekinîyama?»+

18Gava ku ev yeka bihîstin, dengê xwe bir’în, şikirî dane Xwedê û gotin: «Wekî usa ye Xwedê eva mecala da necihûya jî, ku ji gunekirinê veger’in û bijîn».

Bawermendêd bajarê Entakyayê

19Ewêd ku ji dest wê zêrandina pey kuştina Steyfanr’a bela-belayî bibûn, gihîştine h’eta Fînîkyayê, Qubrisê û Entakyayê û t’enê cihûyar’a xeber dannasîn dikirin[*]+ . 20Lê nava wanda hinek ji merivêd Qubrisê û Kûrênê hebûn, ku gava çûn k’etine Entakyayê, yûnanar’a[*] jî xeber didan, Mizgînîya Xudan Îsa didan. 21Destê Xudan wanr’a bû, geleka bawer kir, berbi Xudan veger’îyan.

22Bona wan ev deng-be’sa gihîşte civîna Orşelîmê, Barnabas şandine Entakyayê+. 23Gava gihîştê û k’erema Xwedê dît, şa bû û dil dida wan h’emûya ku bi t’emamîya dilê xweva Xudanr’a amin bimînin. 24Barnabas merivekî qenc, R’uh’ê Pîroz û bawerîyêva t’ijî bû. Gelek cime’t ser bawermendêd Xudanda zêde bû+.

25Hingê Barnabas derbazî Tarsûsê bû, ku li Şawûl biger’e,+
26ew dît anî Entakyayê. Ewana hevr’a t’emamîya salekê t’evî civînê dicivîyan û gelek cime’t hîn dikirin. Pêşîyê Entakyayêda şagirt «mesîhî» hatine navkirinê.

27Wan r’oja ji Orşelîmê p’êxember berjêrî Entakyayê bûn+. 28Ji wan yek, ku navê wî Hagabo bû, r’abû bi R’uh’ e’lam kir, ku wê t’emamîya dinyayêda bibe xelayîke giran. Û usa jî eva xelaya hêna Klawdyo Qeyserda bû[*]+ . 29Hingê şagirtêd Entakyayê qirar kirin ku ji destê k’êva çiqas tê alîk’arîyê bona bawermendêd Cihûstanê bişînin. 30Usa jî kirin, bi destê Barnabas û Şawûl berpirsîyarêd civînêr’a şandin.

12

Kuştina Aqûb û girtina Petrûs

12^1Wan çaxada Hêrodes p’adşa destê xwe hilda ser hinekêd ji civînê ku wan bide cefê, 2Aqûbê birê Yûh’enna bi şûr da kuştinê+. 3Ewî dîna xwe dayê, ku kirina wî li cihûya xweş hat, r’abû Petrûs jî da girtinê. Ev yek r’ojêd Cejina Nanê Şkevada qewimîn+. 4Gava Petrûs girt, avîte kelê sparte çar t’axima, ku her t’aximek çar-çar esker bûn, wekî miqatî wî bin. Nêta wî ew bû ku pey Cejina Derbazbûnêr’a wî derxe ber cime’tê, dîwana wî bike+. 5Îdî Petrûs kelêda girtî bû, lê civînê bona wî bi dil û can, bi dua hîvî ji Xwedê dikir+.

Azabûna Petrûs

6Wê şevê, ku sibetirê Hêrodes dixwest ew derxista ber cime’tê, bona dîwankirinê, Petrûs bi du zincîra girêdayî nava du eskerada r’azayî bû, nobedara jî ber dêrî nobedarîya kelê dikir. 7Nişkêva milyak’etekî Xudan ber sekinî, r’onayê wî cîyî şewq da û niç’ande k’êleka Petrûs, ew h’işyar kir û gotê: «Zû r’abe». Zincîr ji destêd wî k’etin+. 8Hingê milyak’et wîr’a got: «Pişta xwe girêde û çarixêd xwe ser nigêd xweva ke». Ewî jî usa kir. Paşê wîr’a got: «Qap’ûtê xwe bavêje ser xwe û pey min were». 9Petrûs jî derk’et da pey wî çû, lê nizanibû ew kirina milyak’et r’ast e, wî t’irê xewnê dibîne. 10Ewana ji nobedarêd pêşin û duda derbaz bûn, h’eta dergehê h’esinî hatin, k’îjanî derdixiste nav bajêr. Dergeh xwexa li ber wan vebû, ji wir derk’etin k’ûçekê derbaz bûn, nişkêva milyak’et ji wî qetîya+.

11Hingê Petrûs ser h’işê xweda hat, got: «Ez niha r’ast zanim ku Xudan milyak’etê Xwe şand, ez ji destê Hêrodes û ji wan h’emû tiştêd ku cihû hîvîyê bûn xilaz kirim»+. 12Gava ev yek fe’m kir, çû mala Meryema dîya Yûh’ennayê ku jêr’a Marqos digotin, ku li wir gelek civîyabûn dua dikirin+. 13Petrûs dergeh xist, carîke navê wê R’oda çû guhê xwe da ser. 14Dengê Petrûs nas kir, ji şabûna dergeh venekir, lê r’evî çû hindur’ got: «Petrûs li ber dergeh sekinî ye!» 15Wana wêr’a got: «Te h’işê xwe unda kirîye?» Lê ewa ser ya xwe bû, ku r’ast e. Wana got: «Qey milyak’etê wî ye?»+

16Petrûs jî serhev-serhev dergeh dixist. Gava vekirin ew dîtin, h’işê serê wan çû. 17Ewî destê xwe h’ejand ku ker’ bin û gilî kir çawa Xudan ew ji kelê derxistîye, usa jî got: «Vê yekê Aqûb û xûşk-birayêd dinr’a jî bêjin». Xwexa jî r’abû çû cîkî din+.

18Sibeh ku safî bû, esker gelekî t’evîhev bûn, gelo çi hate serê Petrûs? 19Gava Hêrodes li wî ger’îya û ew nedît, ji eskera her tişt pirsî û e’mir kir ku bêne kuştinê. Paşê Hêrodes ji Cihûstanê berjêrî Qeyserîyê bû û wir ma.

Mirina Hêrodes P’adşa

20Hêrodes li miletêd Sûr û Saydayê r’abibû xezebê. Evana jî hevr’a r’abûn hatin, Bilasto wek’îlê mala Hêrodes anîne r’ayê û hîvî kirin ku li hev bên, çimkî bajarêd wan ji welatê wî p’adşayî xurek distandin. 21R’ojeke k’ifşkirî Hêrodes k’incê p’adşatîyê lê, li herema dîwanê r’ûnişt û bi cime’tî wanar’a xeber dida. 22E’laletê jî dikire qîr’în û digot: «Eva dengê xwedêkî ye, ne yê merîya ye!» 23Destxweda milyak’etekî Xudan wî xist, bona ku wî şikirî neda Xwedê, kurmî bû mir+. 24Lê xebera Xwedê berfire û zêde dibû+.

25Barnabas û Şawûl gava qulixê xwe qedandin, ji Orşelîmê veger’îyan, Yûh’ennayê ku jêr’a Marqos digotin jî t’evî xwe anîn+.

13

R’êwîtîya Pawlose pêşin, t’evî Barnabas (13:1–14:28)

R’uh’ê Pîroz Pawlos û Barnabas dişîne

13^1Civîna Entakyayêda çend p’êxember û dersdar hebûn, Barnabas, Şimh’ûnê ku jêr’a Nîgêr[*] digotin, Lûkyoyê ji Kûrênê, Menayînê ku t’evî Hêrodesê serwêr[*] mezin bibû û Şawûl+. 2Evana ku nava h’ebandina Xudanda bûn û r’ojî digirtin, R’uh’ê Pîroz wanr’a got: «Barnabas û Şawûl Minr’a bona wî şixulê ku Min gazî wan kirîye cude kin»+. 3Wî çaxî r’ojî girtin, dua kirin, destêd xwe danîne ser wan û ew şandin.

Şandî girava Qubrisêda Mizgînîyê didin

4Awa evana ku ji R’uh’ê Pîroz hatine şandinê, berjêrî Sêlûkyayê bûn û ji wir bi gemîyê derbazî Qubrisê bûn. 5Gava gihîştine Selamîsê, k’inîştêd cihûyada xebera Xwedê dannasîn dikirin û Yûh’enna jî k’omekdarê wan bû+. 6Ew t’emamîya wê giravê ger’îyan, gihîştine h’eta Pafosê. Li wir p’êxemberekî cihûyayî derew û sêrbaz dîtin ku navê wî Baryêşû bû+. 7Eva yekî ji berdestîyêd Sergîyo Pawlosê welî bû. Sergîyo Pawlos jî merivekî aqil bû, evî gazî Barnabas û Şawûl kir, ku xebera Xwedê bibihê. 8Lê Baryêşûyê sêrbaz, awa gotî bi yûnanî Êlûmas, miqabilî wan r’abû û dikir ku welî ji bawerîyê bixalifîne. 9Hingê Şawûlê ku jêr’a Pawlos jî dibêjin, bi R’uh’ê Pîroz t’ijî li wî sêrbazî nihêr’î+
10û gotê: «Hey mixeneto û h’emû fêlbazîyava t’ijîyo! Cewrikê mîrêcin! Dijminê t’emamîya r’astîyê! Tê h’eta k’engê t’erka xalifandina r’îyêd Xudane r’ast nekî? 11Va destê Xudan niha wê ser te giran be, tê kor bî û demekê te’vê nebînî». Û destxweda mij û dûman hate ser wî, virda-wêda dik’et r’êber dixwestin. 12Wî çaxî welî ku ev yek dît, bawer kir, ser wê hînkirina bona Xudan e’cêbmayî ma.

Pawlos û Barnabas li bajarê Entakya qeza Pisîdyayê

13Hingê Pawlos hevalêd xweva bi gemîyê ji Pafosê r’êk’etin hatine Pergêya Pamfîlyayê. Yûh’enna li wir ji wan qetîya, veger’îya Orşelîmê+. 14Ewana jî ji Pergê çûne Entakya Pisîdyayê, r’oja şemîyê k’etine k’inîştê r’ûniştin. 15Pey xwendina Qanûn û nivîsarêd p’êxemberar’a serwêrêd k’inîştê yek şandine cem wan û gotin: «Gelî bira, heger gotineke we heye ku dil bidine cime’tê, k’erem kin bêjin»+. 16Pawlos r’abû, destê xwe h’ejand û got:

«Gelî cime’ta Îsraêlê û necihûyêd ku ji Xwedê ditirsin guhdar bin! 17Xwedêyê vî miletê Îsraêlê kal-bavêd me bijartin û milet li welatê Misirê xerîbîyêda zêde kir. Bi destê zor ew ji wir derxistin[*] ,+
18çil salî ber’îyêda[*] li wan sebir kir[*]+ . 19Welatê Kenanêda k’oka h’eft mileta anî, e’rdê wan çawa cî-war da cime’ta Xwe[*]+ . 20H’eta hingê çarsid pêncî sal derbaz bû. Ji wir şûnda h’akim dane wan h’eta hêna Samûêl p’êxember[*] . 21Paşê p’adşa xwestin, Xwedê çil salî yekî ji e’şîra Binyamîn, Şawûlê kur’ê Kîs da wan[*]+ . 22Gava ew avît, Dawid ser wan kire p’adşa, ku bona wî şe’detî da û got: ‹Min Dawidê Yêşa merîk dilê Xwer’a dît, wê xwestina Min gişkî bîne sêrî›[*]+ . 23Ji zur’eta wî Xwedê anegorî sozê Xwe Îsraêlr’a Xilazkirek r’akir, hema xût Îsa. 24Berî hatina Wî, pêşîyê Yûh’enna t’emamîya miletê Îsraêlêr’a dannasîn kir, ku ji gunekirinê veger’in û bêne nixumandinê[*]+ . 25Gava Yûh’enna şixulê xwe ser hevda anî, got: ‹Hûn bona min çawa difikirin, ez k’î me? Ez ne Ew im, bona k’îjanî hûn difikirin. Lê va ye Ew pey min tê, ku ez ne hêja me benê çarixêd nigêd Wî vekim›[*]+ .

26Gelî bira, zar’êd xûn-qinêta Birahîm û necihûyêd nava wedaye ku ji Xwedê ditirsin, mer’a ev xebera ku pê xilaz dibin hate şandinê. 27Binelîyêd Orşelîmê û serwêrêd wan Îsa çawa Xilazkir nas nekirin, lê gava dîwana Wî kirin, gotinêd p’êxemberaye ku her şemî dixûnin anîne sêrî+. 28Neheqîya bona kuştinê jî ser Wî nedîtin, lê dîsa hîvî ji Pîlato kirin ku Wî bide kuştinê[*]+ . 29Gava her tiştêd ku bona Wî nivîsar bûn anîne sêrî, ji dar anîne xwarê kirine t’irbê[*]+ . 30Lê Xwedê Ew ji mirinê r’akir+
31û gelek r’oja Xwe wanva da xuyakirinê, k’îjan ji Celîlê t’evî Wî hatibûne Orşelîmê. Niha jî ew li ber cime’tê şe’dêd Wî ne[*]+ . 32Û em vê Mizgînîyê didine we: Çi ku Xwedê kal-bavêd mer’a soz dabû,+
33Ewî bona me kir, awa gotî zar’êd wanr’a, gava Îsa ji mirinê r’akir. Çawa Zebûra dudada jî nivîsar e:

‹Tu Kur’ê Min î,

Tu îro Minr’a bûyî›[*] .

34Bona vê yekê ku Ew ji mirinê r’akir û îdî Ew t’u car nar’ize, Xwedê aha gotîye:

‹Ezê wan dua-dirozgêd pîroze amin û Dawidr’a sozdayî ser weda bibarînim›[*]+ .

35Zebûreke dinda jî dibêje:

‹Tu nahêlî Pîrozê Te bir’ize›[*]+ .

36Belê Dawid zemanê xweda qirara Xwedêr’a xulamtî kir mir û gihîşte pêşîyêd xwe, bedena wî r’izî+. 37Lê Ewê ku Xwedê ji mirinê r’akir ner’izî. 38Niha bira ev yek weva e’yan be, gelî bira, ku bi saya Îsa wer’a bona baxşandina guna tê dannasînkirinê. Û ji wan her tiştêd ku hûn bi Qanûna Mûsa nikaribûn bêsûc bûna,+
39niha k’î ku bawerîya xwe Îsa bîne wê bêsûc be+. 40Haş ji xwe hebin, nebe ev tiştê ku p’êxembera gotîye bê serê we:+

41‹Binihêr’in k’ubar-babaxno,
e’cêbmayî bin û betavebin,
çimkî Ezê r’ojêd weda kirekî bikim,
kirekî usa, ku yek wer’a bêje jî
hûnê bawer nekin›[*] ».

42Gava Barnabas û Pawlos ji wir derk’etin, hîvî ji wan kirin, ku şemîya din jî bona wê yekê wanr’a xeber din. 43Gava civîna k’inîştê bela bû, gelek cihû û ji necihûyêd ku hatibûne ser bawerîya cihûya pey Pawlos û Barnabas diçûn. Wanar’a xeber didan û dil didane wan, wekî t’imê nava k’erema Xwedêda bimînin+.

44R’oja şemîya din nêzîkî t’emamîya bajêr civîya, ku xebera Xudan bibihê. 45Gava cihûya ew e’lalet dît, ji h’evsûdîyê miqabilî gotinêd Pawlos sekinîn û ew bêhurmet kirin+. 46Hingê Pawlos û Barnabas mêrk’îmî gotin: «Gerekê pêşîyê xebera Xwedê wer’a bihata xeberdanê, lê hûn ku xebera Xwedê t’exsîr dikin û xwe layîqî jîyîna h’eta-h’etayê nakin, va em vediger’ine berbi necihûya+. 47Çimkî Xudan aha e’mirî me kir: ‹Min Tu kirî r’onaya necihûya, wekî h’eta serê dinyayê bibî mecala xilazbûnê›[*] »+.

48Gava yêd necihû ev yek bihîstin, şa bûn şikirî didane gotina Xudan. Û ewêd ku bona jîyîna h’eta-h’etayê k’ifşkirî bûn, bawer kirin.

49Xebera Xudan t’emamîya welêtda bela bû. 50Lê cihûya hêlan dane k’ulfetêd xwedêbawere xweyîqedir, t’evî giregirêd bajêr, miqabilî Pawlos û Barnabas r’akirin û ji sînorêd xwe derxistin+. 51Wana jî t’oza nigêd xwe ser wanda dawşand, çûne Qonyayê[*]+
52û şagirt bi şabûnê û R’uh’ê Pîrozva t’ijî bûn+.

14

Pawlos û Barnabas bajarê Qonyayêda

14^1Qonyayêda jî ev yek mîna her car qewimî: Pawlos û Barnabas k’etine k’inîşta cihûya, usa xeber dan, wekî e’laleteke giran ji cihû û necihûya bawer kirin+. 2Lê cihûyêd ku bawer nekirin dilê necihûya qilqilandin û r’akirine miqabilî bira. 3Awa ewana gelek wext li wir man, mêrk’îmî ser Xudan xeber didan, Xudan jî xebera k’erema Xwe îzbat dikir, bi destêd wan nîşan û k’eremet didane kirinê+. 4Lê dutîretî k’ete bajêr, hinek li alîyê cihûya bûn, hinek jî li alîyê şandîya+. 5Hingê hineke ji necihûya û cihûya t’evî serwêrêd xwe qirar kirin ku wan bêhurmet kin û bidine ber kevira, 6lê ew pê h’esîyan r’evîne Lîstrayê û Dêrbê, bajarêd Lûkayonya, usa jî dor-berêd wan+. 7Û li wan dera Mizgînî didan.

Pawlos û Barnabas Lîstra û Dêrbêda

8Lîstrayêda yekî ji zikmakîyêda nigada şilûşe’t r’ûniştî bû, ku t’u cara neger’îyabû+. 9Ewî jî guhdarîya Pawlos dikir, Pawlos li wî nihêr’î û gava dît bawerîya wî bona qencbûnê heye,+
10bi dengê bilind gotê: «R’abe ser nigêd xwe r’ast bisekine!» Ewî jî banzda ser xwe, destpêkir ger’îya+. 11E’laletê gava kirina Pawlos dît, dengê xwe hildan bi lûkayonî gotin: «Xwedê dilqê însênda hatine xwarê cem me!»+
12Barnabasr’a Zews gotin, Pawlosr’a jî Hermês, çimkî xeberdanêda yê pêş ew bû. 13K’ahînê Zewsê ku p’aristgeha wî li pêşberî bajêr bû, ga bi k’ofîyava anîne ber dergeh, xwest ku t’evî e’laletê şandîyar’a bike qurban+. 14Lê gava şandîya, Barnabas û Pawlosva ev yek bihîst, k’incêd xwe qelaştin û r’evîne nava e’laletê, kirine gazî û gotin:+
15«E’vdno! Hûn çima vê yekê dikin? Em jî binyat’a xweda merîne mîna we ne, Mizgînîyê didine we, ku hûn ji wan tiştêd p’ûç’ veger’in berbi Xwedêyê sax bên, Yê ku e’rd û e’zman, be’r û h’emûyêd nava wanda e’firandîye[*]+ . 16Ewî zemanê bihurîda hişt ku her milet r’îya xweda her’e+. 17Lê Xwexa Xwe bê şe’detî nehişt, qencî wer’a kir, ji e’zmên baran barand, r’ez jî demsalada dane we, bi xurekva hûn t’êr kirin û şabûn jî kire dilê we»+. 18Bi van gotina wana bi zorekê e’lalet zeft kir, ku qurbana bona wan nedin.

19Hingê ji Entakyayê û Qonyayê cihû hatin, e’lalet dane alîyê xwe, Pawlos dane ber kevira, ji bajêr k’aşî der kirin, wan t’irê mirîye+. 20Lê gava şagirta dora wî girt, ew r’abû k’ete bajêr û r’oja dinê t’evî Barnabas r’abû çû Dêrbê.

Pawlos û Barnabas vediger’ine Entakyaya qeza Sûryayê

21Wana ku wî bajarîda Mizgînî dan û gelek kirine şagirt, veger’îyane Lîstrayê, Qonyayê û Entakyayê. 22Dilê şagirta dişidandin û dil didane wan, ku bawerîyêda bimînin û digotin: «Gerekê em bi gelek cefak’işandinê bik’evine P’adşatîya Xwedê»+. 23Wana bona her civînekê berpirsîyar k’ifş kirin, bi r’ojî dua kirin û ew spartine wî Xudanê ku bawerîya xwe jê anîbûn+.

24Ew nava Pisîdyayêr’a derbaz bûn, paşê hatine Pamfîlyayê. 25Pergêda jî xebera Xwedê dannasîn kirin, berjêr çûne Entalyayê. 26Ji wir jî bi gemîyê çûne Entakyayê, wî cîyê ku spartî k’erema Xwedê bibûn bona wî şixulê ku ser hevda anîn+. 27Gava hatin, civîn li hev civandin û wanr’a gilî kirin, ku Xwedê t’evî wan çi tişt kirine û çawa dergehê bawerîyê ber necihûya jî vekir. 28Li wir gelek wext t’evî şagirta man.

15

Şêwira civîna Orşelîmêda

15^1Hinek ji Cihûstanê berjêrî Entakyayê bibûn û bira hîn dikirin digotin: «Heger hûn li gora e’detê Mûsa neyêne sinetkirinê, hûn xilaz nabin»[*]+ . 2Nava wan û Pawlos, Barnabasda gelek de’w-doz pêşda hat, hingê bira qirar kir ku bona vê pirsê Pawlos û Barnabas, usa jî ji wan çend kes hevraz her’ine Orşelîmê, cem şandî û berpirsîyara+. 3Civînê ku ew ver’êkirin, ewana Fînîkyê û Sameryayêva derbaz bûn û h’emû bawermendar’a bona veger’andina necihûya gilî dikirin, bi vê yekê ew gelekî şa kirin. 4Gava gihîştine Orşelîmê, civînê, şandîya û berpirsîyara ew qebûl kirin û çi ku Xwedê t’evî wan kiribû wanr’a gilî kirin. 5Lê hinek bawermendêd ji k’omela fêrisîya r’abûn gotin: «Gerekê van sinet kin û wanar’a bêjin, ku Qanûna Mûsa xwey kin».

6Şandî û berpirsîyar civîyan, ku bona vê yekê bişêwirin. 7Pey gelek de’w-dozêr’a Petrûs r’abû ser p’îya û wanr’a got: «Gelî bira! Hûn xwexa zanin ku Xwedê r’ojêd pêşinda ez nav weda bijartim, ku necihû xebera Mizgînîyê ji devê min bibihên û bawer bikin[*]+ . 8Xwedêyê ku dila zane da îzbatkirinê, ku necihû jî Wîva qebûl in, gava R’uh’ê Pîroz da wan jî, çawa da me[*]+ . 9Nava me û wanda t’u firqî danenî, bi bawerîyê dilê wan paqij kir+. 10Îdî çima hûn Xwedê dicêr’ibînin, nîrekî usa datînine ser stûyê şagirta, ku ne kal-bavêd me karibûne bibin, ne jî me+? 11Ev yek aha nabe, lê em bawer dikin, ku çawa em bi k’erema Xudan Îsa xilaz dibin, usa jî ew»+.

12Hingê t’emamîya civatê dengê xwe bir’î û guhê xwe dane ser gotinêd Barnabas û Pawlos ku Xwedê bi destêd wan çiqas nîşan û k’eremet nava necihûyada kiribûn. 13Gava ewana ker’ bûn, Aqûb deng hilda û got: «Gelî bira! Guh bidine min+. 14Şimh’ûn gilî kir, ku çawa pêşîyê Xwedê r’e’ma Xwe li necihûya kiribû, ku ji nava wan cime’tekê derxe, wekî navê Wî hildine ser xwe. 15Vê yekêr’a gotinêd p’êxembera jî li hev digirin, çawa nivîsar e:

16‹Ji vir şûnda Ezê veger’im,
konê Dawidî k’etî dîsa vegirim,
çî wî jî ku xirab bûye Ezê çêkim
û wî dîsa bidime r’agirtinê,
17wekî h’erçê merivêd mayîn
û h’emû necihûyêd ku navê Min ser wan e,
li Xudan biger’in+.

18Ew Xudanê ku van tişta hê ji dewrêd berêda e’yan kirîye dibêje›[*] .

19Bona vê yekê jî ez aha r’ê têr’a dibînim ku em ze’metê nedine ewêd ku ji necihûya berbi Xwedê tên, 20lê em ne’mekê wanr’a binivîsin, ku h’evza xwe ji wan qurbanêd ku p’ûtar’a têne dayînê bikin, usa jî ji bênamûsîyê, goştê mirar û xûnê[*]+ . 21Fe’mdarî ye ku hê qur’nêd derbazbûyîda Qanûna Mûsa her bajarîda tê hînkirinê û h’emû r’ojêd şemîya k’inîştada wê dixûnin».

Cabdayîna civîna Orşelîmê

22Hingê li şandîya, berpirsîyara û t’emamîya civînê xweş hat, ku ji nava xweda çend meriva bibijêrin û t’evî Pawlos û Barnabas bişînine Entakyayê. Ev bûn yêd ku hatine şandinê: Cihûdayê ku jêr’a digotin Barsabo û Sîlas. Nava bawermendada evana e’yan bûn+. 23Bi destê wan ev ne’me şandin aha nivîsar:

«Em birayêd weye şandî û berpirsîyar silava li we birayêd ji necihûyaye Entakyayê, Sûryayê û Kîlîkyayê dikin.

24Me bihîstîye ku ji nava me hinek derk’etine, ku me xwexa t’emî nedane wan, lê wan bi xeberêd xwe ze’met dane we û fikirêd we t’evîhev kirine[*]+ . 25Bona vê yekê li t’emamîya şêwira civîna me xweş hat, ku em meriva bibijêrin t’evî birayêd meye delal Barnabas û Pawlos bişînine cem we, 26yêd ku e’mirê xwe dane navê Xudanê me Îsa Mesîh. 27Awa em Cihûda û Sîlas dişînin, wekî ew jî van tişta bi devê xwe wer’a bêjin. 28Li R’uh’ê Pîroz xweş hat, usa jî li me, ku t’u barî nedine ser milê we, pêştirî van tiştêd h’ewce:+
29Dûrî qurbanêd p’ûta, xûnê, mirarîyê û bênamûsîyê bin. Heger hûn xwe ji van tişta xwey kin, qenc e. Hûn xweş bin, de ma xatirê we».

30Hingê ew ver’êkirin, berjêr çûne Entakyayê cime’t civandin, ne’me dane wan. 31Gava xwendin, bona wê dildayînê p’ir’ şa bûn. 32Cihûda û Sîlas jî ku p’êxember bûn, bi gelek xebera dil dane bawermenda û ew şidandin+. 33-34Gelek wext li wir man, paşê bawermenda ew bi xêr û silamet paşda şandine cem wan, yêd ku ew şandibûn.[*]
35Pawlos û Barnabas jî Entakyayêda diman, t’evî gelekêd mayîn xebera Xudan hîn dikirin û dannasîn dikirin+.

R’êwîtîya Pawlose duda (15:36–18:22)

Pawlos û Barnabas ji hevdu diqetin

36Çend r’oja şûnda Pawlos gote Barnabas: «Were em veger’in serîkî bidine wan xûşk-bira, k’îjanar’a me h’emû bajarada xebera Xudan dannasîn kirîye, dîna xwe bidinê k’a h’alê wan çawa ye». 37Barnabas dixwest Yûh’ennayê ku jêr’a Marqos digotin jî t’evî xwe bibirana,+
38lê Pawlos r’ê têr’a nedidît, yê Pamfîlyayêda ji wan qetîya û t’evî wan şixul nekir t’evî xwe bibirana[*]+ . 39Hingê ya wan li hev negirt, ev bû me’nî ji hev qetîyan. Barnabas Marqos hilda bi gemîyê çû Qubrisê, 40Pawlos jî Sîlas bijart û ji bira spartî k’erema Xudan bûn, r’êk’etin çûn+. 41Li Sûryayê û Kîlîkyayê diger’îyan, civîn dişidandin.

16

Tîmot’êyo hevaltîyê Pawlos û Sîlasr’a dike

16^1Hingê Pawlos hate Dêrbê û Lîstrayê. Li wir şagirtek hebû navê wî Tîmot’êyo, kur’ê k’ulfeteke cihûye bawermend bû, lê bavê wî yûnan bû+. 2Bawermendêd Lîstrayê û Qonyayê hindava wîda qenc xeber didan. 3Pawlos xwest wî t’evî xwe bibe û bona wan cihûyêd wan dera girt ew sinet kir, çimkî h’emûya jî zanibû ku bavê wî yûnan e+. 4Gava bajarar’a derbaz dibûn, ew t’emîyêd ku şandîya û berpirsîyarêd Orşelîmê qirar kiribûn, didane bawermenda ku xwey kin+. 5Awa civîn jî bawerîyêda dişidîyan û r’oj bi r’oj h’esabê wan zêde dibû+.

Mekedonî xewnêda gazî Pawlos dikin

6Nava sînorêd Firîgya û Galatyayêda ger’îyan, çimkî R’uh’ê Pîroz nehişt ku qeza Asyayêda xebera Xwedê bêjin+. 7Gava nêzîkî Mîsyayê bûn, kirin ku her’ine Bîtênyayê, lê R’uh’ê Îsa îzin neda wan+
8û ber Mîsyayêva derbaz bûn berjêr çûne Troyayê+. 9Şev Pawlos dîtinokêda ber ç’e’vê xwe dît, yekî mekedonî sekinî bû hîvî ji wî dikir û digot: «Were Mekedonyayê alî me bike». 10Gava wî ew dîtinok dît, me[*] destxweda xwest ku her’ine Mekedonyayê. Me fe’m kir, ku Xwedê me dişîne wir, wekî Mizgînîyê bidine wan.

Fîlîpyayêda Lîdya berbi Xudan vediger’e

11Em ji Troyayê bi gemîyê derk’etin r’ast çûne Samotraxê, r’oja dinê Nêyapolîsê. 12Ji wir jî çûne Fîlîpyayê, bajarekî ne’yîya Mekedonyayêyî e’yan, usa jî ku bajarekî R’omayê[*] ye. Wî bajarîda em çend r’oja man+. 13R’oja şemîyê em ji dergehê bajêr derk’etin çûne devê ç’êm, ew der çawa em difikirîn, cîyê dua bû. Me r’ûniştî t’evî k’ulfetêd civîyayî xeber dida, 14k’ulfeteke xwedêbawer ji bajarê Tîyatîrayê, navê wê Lîdya ku k’incêd şîrk difirotin, guhdarî dikir. Xudan dilê wê vekir ku guh bide gotinêd Pawlos+. 15Gava ew neferêd xweva pê avê hatine nixumandinê, hîvî ji me kir û got: «Heger hûn min bawermenda Xudan h’esab dikin, k’erem kine mala min, li wir bimînin». Û zor li me kir em birin+.

Pawlos û Sîlas bajarê Fîlîpyayêda têne girtinê

16Carekê em diçûne cîyê duakirinê, carîk r’astî me hat, ku r’uh’ê k’oç’ektîyê pêr’a bû, evê bi wê k’oç’ektîyê xweyêd xwer’a p’ir’ k’ar danî. 17Eva pey Pawlos û me k’etibû, dikire qîr’în û digot: «Ev merivana xulamêd Xwedêyê Herî Jorin in, ku wer’a bona r’îya xilazbûnê dannasîn dikin!»+
18Ev yeka ewê gelek r’oja dikir, h’eta ku Pawlos aciz bû, veger’îya û wî r’uh’îr’a got: «Bi navê Îsa Mesîh e’mirî te dikim ji wê derê!» Û pêr’a-pêr’a ew ji wê derk’et+. 19Gava xweyêd wê dîtin ku gumana k’ara wan hate bir’înê, Pawlos û Sîlas girtin, k’aşî meydana bajêr cem serwêra kirin, 20ew birine ber serdarêd R’omayê û gotin: «Ev merivana cihû ne û bajarê me t’evîhev dikin. 21E’detê usa me bajarvanêd R’omayê hîn dikin, ku ne mer’a cayîz e qebûl kin, ne jî bikin»+. 22E’laletê h’icûmî ser wan kir, serdara jî k’incêd ser wan qelaştin û e’mir kirin ku wan bidine ber şiva+. 23Pey gelek lêdanêr’a avîtine kelê û e’mirî serwêrê kelê kirin, ku r’ind miqatîyê wan bike. 24Ewî ku ev e’mir stand, ew avîtine zindanê û nigêd wan qeydada şidandin+.

25Nêzîkî nîvê şevê Pawlos û Sîlas dua dikirin û eşqî Xwedê distiran, girtîya jî guhê xwe danîbûne ser wan+. 26Nişkêva e’rd qayîm h’ejîya, h’eta ku h’îmêd kelê jî çûn-hatin, destxweda h’emû derî vebûn, qeyd-zincîrêd h’emûya hatine vekirinê+. 27Gava serwêrê kelê h’işyar bû û derêd kelê vekirî dîtin, şûr k’işand ku xwe bikuje, çimkî wî t’irê girtî r’evîne[*]+ . 28Lê Pawlos bi dengê bilind kire gazî û got: «T’u zîyanê nede e’mirê xwe, em h’emû jî vira ne!» 29Ewî ç’ira xwest, r’evî hindur’, lerizî xwe avîte ber Pawlos û Sîlas+. 30Ew derxistin û got: «Ez xulam! Ez çi gerekê bikim ku xilaz bim?»+
31Wana jî got: «Bawerîya xwe Xudan Îsa bîne, tê neferêd xweva xilaz bî»+. 32Hingê xebera Xudan wî û wan h’emûyar’a gotin, yêd ku mala wîda bûn. 33Hema wê şevê serwêrê kelê ew birin, birînêd wan şûştin û pêr’a-pêr’a ew neferêd xweva pê avê hatine nixumandinê+. 34Ew anîne mala xwe, sifre li ber wan danî û t’emamîya neferêd xweva şa bûn, ku bawerîya xwe Xwedê anîn+.

35Gava sibeh safî bû, serdara zapidêd xwe şandin û gotin: «Wan meriva ber’de». 36Serwêrê kelê ev yek Pawlosr’a got: «Serdar merî şandine wekî hûn bêne ber’danê. Niha r’abin bi xêr û silamet her’in». 37Lê Pawlos wanr’a got: «Em, bajarvanêd R’omayê, bê dîwan bi cime’tî dane ber şiva avîtine kelê! Û niha dixwazin bi dizîva me derxin? Na, ev yek nabe, bira xwexa bên me derxin»+. 38Zapida ev xeberana gîhandine serdara. Gava ku bihîstin ew bajarvanêd R’omayê ne, tirsîyan 39hatin xwe avîtine wan, paşê ew derxistin û hîvî kirin ku ji bajarê wan her’in+. 40Ew jî ji kelê derk’etin çûne mala Lîdyayê, li wir xûşk-bira dîtin, dil dane wan û paşê r’êk’etin çûn+.

17

Qalme-qalma bajarê T’êsalonîkêda

17^1Ewana Emfîpolîs û Apolonyayêva derbaz bûn hatine T’êsalonîkê, wî cîyê ku k’inîşta cihûya hebû+. 2Pawlos jî mîna e’detê xwe çû nava wan û sê r’ojêd şemîyê wanar’a dik’ete xeberdanê, ji nivîsara+
3şirovedikir û wanr’a îzbat dikir, ku gerekê Mesîh cefa bik’işanda û ji mirinê r’abûya û digot: «Ev Îsayê ku ez wer’a dannasîn dikim, ew Mesîh e»+. 4Hinekêd ji wan bawer kirin xwe li Pawlos û Sîlas girtin, usa jî e’laleteke xwedêbawerêd yûnan û gelek k’ulfetêd xweyîqedir.

5Lê ji cihûya hineka ji h’evsûdîyê çend merivêd bêkêre ner’ast civandin, kirine qalme-qalm, bajar t’evîhev kirin û h’icûmî ser mala Yason kirin, dixwestin Pawlos û Sîlas banîna ber cime’tê+. 6Gava ew nedîtin, Yason t’evî çend birava k’aşî cem serwêrêd bajêr kirin, dikirine qîr’în digotin: «Ewêd dinya t’evîhev kirine gihîştine vira jî 7û Yason ew qebûl kirine mala xwe! Evana h’emû jî miqabilî e’mirêd Qeyser diçin û dibêjin: ‹P’adşakî din heye, navê wî Îsa ye›»+. 8Bi van gotina e’lalet û serwêrêd bajêr t’evîhev kirin. 9Hingê ji Yason û yêd mayîn k’efîl standin, ew ber’dan.

Pawlos û Sîlas bajarê Beroyayêda

10Hema çawa te’rî k’ete e’rdê, bira Pawlos û Sîlas şandine Beroyayê. Ew ku gihîştine wir, çûne k’inîşta cihûya. 11Ev cihû ji yêd T’êsalonîkê serwaxttir bûn, xebera Xwedê bi dil û can qebûl kirin û her r’oj nivîsarada k’ûr dibûn, k’a ev tişt usa ne. 12Ji wana geleka bawer kir, usa jî gelek k’ulfetêd yûnane xweyîqedir û mêr jî ne kêm bûn. 13Gava cihûyêd T’êsalonîkê bihîstin ku Pawlos xebera Xwedê Beroyayêda jî dannasîn dike, hatin wir jî hêlan dane e’laletê û ew t’evîhev kirin. 14Wî çaxî bira Pawlos destxweda şandine ber be’rê, lê Sîlas û Tîmot’êyo Beroyayêda man. 15Ewêd ku Pawlos ver’êdikirin, ew h’eta At’înayê birin, paşê ji Pawlos t’emî standin ku Sîlas û Tîmot’êyo zû her’in bigihîjine wî, xwexa jî paşda veger’îyan.

Pawlos li bajarê At’înayê

16Gava At’înayêda Pawlos hîvîya wan bû, dilê wî ne r’ih’et bû, çimkî dît bajar nava p’ûtp’aristîyêda bû+. 17Awa ewî k’inîştêda cihû û yûnanêd xwedêbawerr’a û li meydanê bajêrda jî her r’oj r’astî k’ê dihat wanr’a dik’ete xeberdanê. 18Çend fîlosofêd êpîkûrî û stoyxî wîr’a k’etine h’ucetê û hineka digot: «Evî devbelayî bêt’ewşe çi dixwaze bêje?» Hineka jî digot: «Usa tê k’ifşê, ku eva derheqa xwedêyêd xerîbda dannasîn dike». Aha digotin, çimkî ewî bona Îsa û r’abûna mirîya dannasîn dikir. 19Wî çaxî ew hildan birine ber civîna Aryopagoyê û gotin: «Em dikarin bona wê hînkirina nûye ku tu dannasîn dikî bizanibin+? 20Tu tiştêd xerîb me didî bihîstinê, lema jî em dixwazin me’na wan bizanibin». 21H’emû at’înî û xerîbêd ku wir diman, tiştekî mayînva mijûl nedibûn, pêştirî tiştêd nû gotinê yan bihîstinê.

22Hingê Pawlos ber civîna Aryopagoyêda sekinî û got: «Gelî at’înîya! Ez dîna xwe didimê, ku hûn ji h’emû alîyava gelekî h’ebandinêva mijûl in. 23Çimkî gava ez ger’îyam, min dîna xwe da h’ebandinêd we, min gorîgehek dît ku ser wê nivîsar bû ‹XWEDÊYÊ NENASR’A›. Awa Ewê ku hûn nas nakin dih’ebînin, ez bona Wî wer’a dannasîn dikim. 24Xwedêyê ku ev dinya û h’emûyêd nava wêda e’firandîye, Ew Xudanê e’rd û e’zmên e û p’aristgehêd bi desta çêkirîda namîne[*] ,+
25ne jî ç’e’vê Wî destê meriva ye ku xizmetk’arîya Wî bikin, çawa Yekî h’ewcê tiştekî, lê Ew xwexa e’mir, bînê û her tiştî dide h’emûya+. 26H’emû miletêd dinyayê ji xûnekî xuliqand, ku ser r’ûyê t’emamîya dinyayê bijîn. Ewî zeman û sînorêd cî-misk’ena wanr’a k’ifş kirin+. 27Ewî ev yekana kirin, wekî meriv li Wî biger’in, belkî bip’elînin bibînin. Lê Ew Xwedê ji me her kesî ne dûr e jî, 28çimkî ‹em bi Wî dijîn, dimeşin û hene›[*] . Çawa çend şayîrêd we jî gotine: ‹Em r’ast zar’êd Wî ne›[*]+ .

29Awa ku em ji Xwedê bûne, gerekê em Xwedê aha neşibînin mîna zêr’, zîv, yan kevirê ku bi h’iş û hostatîya meriva hatine k’olandinê+. 30Xwedê dîna Xwe nedaye h’emû zemanêd ku merivayîyê Ew nas nekirîye, lê niha her dera t’emî li h’emû meriva dike, ku ji gunekirinê veger’in+. 31Çimkî Ewî r’ojek k’ifş kirîye, k’îjanêda wê dîwana dinê r’ast bi destê Merivekî bike, Yê ku Ewî k’ifş kirîye. Xwedê ev yekana h’emûyar’a dane îzbatkirinê, gava Ew meriv ji mirinê r’akir»+.

32Gava bona r’abûna mirîya bihîstin, hinek pê k’enîyan, lê hineka jî got: «Bona wê yekê emê careke din ji te bibihên». 33Û Pawlos ji nav civîna wan derk’et çû. 34Lê hineka xwe li wî girt, bawer kirin. Nava wanda bûn Dîyonîsyoyê endemê Aryopagoyê û k’ulfeteke navê wê Damerîs, t’evî hinekêd mayîn.

18

Pawlos bajarê Korint’êda

18^1Ji wir şûnda Pawlos ji At’înê r’êk’et hate Korint’ê. 2Li wir yekî cihû navê wî Akîla dît, bûyîna xweda ji Pontosê. Eva t’evî k’ulfeta xwe Priskîlayê nû ji Îtalyayê hatibû, çimkî Qeyser Klawdyo e’mir kiribû, ku h’emû cihû ji R’omê derk’evin. Pawlos çû cem wan,+
3cem wan ma û t’evî wan xebitî, çimkî p’êşê wan yek bû, kon çêdikirin. 4Ew h’emû r’ojêd şemîya k’inîştada cihû û yûnanar’a dik’ete xeberdanê, ew didane bawerkirinê+.

5Gava Sîlas û Tîmot’êyo ji Mekedonyayê hatin, Pawlos bi xîret t’emamîya wextê xwe da hînkirina Xeberê[*] û cihûyar’a şe’detî dida ku Mesîh, Îsa ye+. 6Gava ew miqabilî wî r’abûn û ew bêhurmet kirin, ewî k’incê xwe dawşand û gote wan: «Xûna we serê we be, ez bêsûc im. Ji vir şûnda ezê her’ime cem necihûya»+. 7Ew hingê ji wir çû k’ete mala yekî navê wî Tîto Yûsto. Ew merivekî necihû bû, lê xwedêbawer bû, mala wî k’êleka k’inîştê bû. 8Kirîspoyê serwêrê k’inîştê jî neferêd xweva bawerîya xwe Xudan anî û ji korint’îya geleka ku bihîstin, bawer kirin û pê avê hatine nixumandinê+.

9Şevekê Xudan dîtinokêda hate ber ç’e’vê Pawlos û gotê: «Netirse, xeber de û xwe ker’ neke. 10Çimkî Ez t’evî te me û kesekê ber te r’anebe zîyanê nede te, çimkî gelek cime’ta Min vî bajarîda heye». 11Ew li wê derê salekê û şeş meha ma, ew hînî xebera Xwedê dikirin.

12Hêna welîyê Galîyoyê Axayayêda cihû bûne yek, h’icûmî ser Pawlos kirin û birine ber dîwanê 13gotin: «Eva cime’tê hîn dike, ku ne li gora qanûnê Xwedê bih’ebînin». 14Gava Pawlos wê destpêkira xeber da, Galîyo cihûyar’a got: «Heger gilî bona neheqîyê û xirabîyê bûya, cihûno, dibû ku min guhdarîya we bikira, 15lê heger pirs ser xebera, nava û qanûna we ye, hûn xwexa binihêr’in. Ez naxwazim bibime h’akimê van tişta»+. 16Û ew ji dîwanxanê derxistin. 17Hingê h’emûya Sostênîsê serwêrê k’inîştê girtin, li ber dîwanxanê k’utan, lê qet xema Galîyo jî nîbû.

Pawlos vediger’e Entakyayê

18Pawlos gelek r’oja dîsa li wir ma, paşê xatirê xwe ji bawermenda xwest, bi gemîyê çû alîyê Sûryayê. Priskîla û Akîla jî t’evî wî bûn. Ewî Kenxêryayêda p’or’ê xwe kur’ kiribû, çimkî ad-qirarkirî[*] bû+. 19Ew gihîştine Efesê, Priskîla û Akîla li wir hiştin, xwexa k’ete k’inîştê cihûyar’a k’ete xeberdanê+. 20Wana hîvî ji wî kir, ku hinekî dirêj li wir bimîne, ew qayl nebû. 21Lê gava xatirê xwe ji wan xwest, got: «Ezê dîsa ser weda bêm, heger Xwedê h’iz bike»[*] . Bi gemîyê ji Efesê çû+. 22Gava gihîşte Qeyserîyê, hevraz çû Orşelîmê silav da civînê, paşê berjêr çû Entakyayê. 23Gava hinek wext li wir ma, r’abû berêva k’ete welatê Galatya û Firîgya, h’emû şagirt bawerîyêda dişidandin+.

Apolo bajarê Efesêda Mizgînîyê dide

24Cihûkî navê wî Apolo, bûyîna xweda ji Skenderyayê, hate Efesê. Eva gotinbêjekî serxwe û nivîsarêd pîrozda zanekî zor bû+. 25Ew R’îya Xudanda hînbûyî bû, agirê xîretê sêrî k’etibû[*] bona Îsa r’ast xeber dida û hîn dikir, lê t’enê nixumandina Yûh’enna zanibû+. 26Evî destpêkir k’inîştêda mêrk’îmî xeber da. Lê gava Priskîlayê û Akîla xeberdana wî bihîstin, ew birine cem xwe, hê r’ast R’îya Xwedê wîr’a şirovekirin+. 27Apolo ku xwest her’e Axayayê, bira dil dane ber û şagirtar’a jî ne’mek nivîsîn ku wî qebûl kin. Gava gihîşte wir, ew gelekî kêrî wan hat, yêd ku bi k’erema Xwedê bibûne bawermend+. 28Çimkî bi cime’tî xeberdanêda ya wî li ser ya cihûya dik’et, bi nivîsarêd pîroz dida îzbatkirinê, ku Mesîh, Îsa ye+.

19

R’êwîtîya Pawlose sisîya (18:23; 19:1–21:16)

Pawlos Efesêda

19^1Gava Apolo hê Korint’êda bû, Pawlos cîyê jorinr’a derbaz bû berjêrî Efesê bû û li wir çend şagirt dîtin+
2û ji wan pirsî: «Gava we bawer kir, we R’uh’ê Pîroz stand?» Wana got: «Me qet nebihîstîye jî ku R’uh’ê Pîroz heye». 3Ewî wanr’a got: «Lê hûn bi çi hatine nixumandinê?» Wana got: «Bi nixumandina Yûh’enna»+. 4Pawlos got: «Yûh’enna bona guneveger’andinê nixumand û cime’têr’a got: ‹Yê ku pey minr’a tê bawerîya xwe Wî bînin›, awa gotî Îsa»[*]+ . 5Gava ev yek bihîstin, bi navê Xudan Îsa hatine nixumandinê+. 6Û gava Pawlos destêd xwe danîne ser wan, R’uh’ê Pîroz hate ser wan, bi zimana xeber dan û p’êxembertî kirin+. 7Evana weke donzdeh merîya bûn.

8Pawlos k’ete k’inîştê, sê meha mêrk’îmî xeber dida, bona P’adşatîya Xwedê wanr’a dik’ete xeberdanê û ew didane bawerkirinê+. 9Lê gava hineke serh’işk miqabil derk’etin û li ber cime’tê R’îya Xudan bêhurmet dikirin, Pawlos ji wan qetîya, şagirt başqe kirin û her r’oj dersxana Tîranoda wanr’a dik’ete xeberdanê. 10Evê yekê du sala k’işand, h’eta ku h’emû cihû û yûnanêd ku qeza Asyayêda diman, Xebera Xudan bihîstin.

Her h’eft kur’êd Skêwa

11Xwedê bi destê Pawlos gelek k’eremetêd zor dikirin, 12h’eta ku ew destmal û şalikêd ku Pawlos lê dik’etin nexweşar’a dibirin, ew qenc dibûn û r’uh’êd xirab derdik’etin+. 13Çend cihûyêd ger’ok hebûn ku xwe dabûne cinderxistinê, wan dikir ku ser yêd ku r’uh’êd xirab nava wanda hebûn, pê navê Xudan Îsa berî wan din û digotin: «Em pê wî Îsayê ku Pawlos dannasîn dike berî we didin»+. 14Eva yeka her h’eft kur’êd Skêwayê serekk’ahînekî cihûya dikirin. 15Carekê r’uh’ê xirab li wan veger’and û got: «Ez Îsa nas dikim, bona Pawlos jî zanim, lê hûn k’î ne?»+
16Hingê ew merivê ku r’uh’ê xirab têda bû, banzda ser wan, qewata wî wan h’emûyada çû ew usa k’utan, wekî ew ji wê malê te’zî û birîndar r’evîn. 17Bona vê yekê h’emû cihû û yûnanêd ku Efesêda diman pê h’esîyan. Tirs k’ete ser wan h’emûya û navê Xudan Îsa bilind dibû. 18Gelek bawermend jî dihatin gunêd xwe didane r’ûyê xwe û kirêd xwe digotin+. 19Yêd sêrbazîyêva jî ku mijûl dibûn, geleka k’itêbêd xwe t’op dikirine cîkî û li ber h’emûya dişewitandin. Qîmetê wan h’esab kirin, pêncî h’ezar zîv derk’et. 20Bi vî awayî Xebera Xudan bi zorayî hê pêşda diçû û qewat dibû+.

Şer’-de’wa Efesêda

21Gava ev tişt bûn, Pawlos qirar kir[*] ku Mekedonyayê û Axayayêva derbaz be her’e Orşelîmê û got: «Pey çûyîna wirar’a gerekê ez her’im R’omê jî bibînim»+. 22Ewî du k’omekdarêd xwe Tîmot’êyo û Êrasto şandine Mekedonyayê û ew hinekî jî li qeza Asyayê ma+.

23Wan çaxada bona R’îya Xudan gelekî şer’-de’w pêşda hat. 24Yekî zîvker hebû navê wî Dîmîtrîyo. Evî p’aristgehêd xwedêya navê wê Artemîs cûr’ê ya e’detîda bi zîv biç’ûk çêdikirin û gelek k’ar hostar’a danî. 25Ewî gazî wan h’emû hosta, usa jî yêd mîna xweyîyê vî p’êşeyî kirin û got: «Gelî hevala! Hûn zanin ku k’ara me vî şixulîda ye. 26Hûn jî dibihên û dibînin ku evî Pawlosî ne ku t’enê Efesêda, lê bawerîya we hebe t’emamîya qeza Asyayêda jî serê gelek cime’ta t’ijî kirîye ji r’ê derxistîye û dibêje: ‹Ew xwedêyêd ku bi desta çêkirî ne, ew ne xwedê ne›+. 27Zîyana wê ne t’enê ew e ku p’êşê me tê bêhurmetkirinê, lê p’aristgeha Artemîs xwedêya mezin wê ber tiştekî neyê h’esabê û wê qedirê mezinayîya wê bik’eve, ya ku h’emû qeza Asya û dinya dih’ebîne».

28Gava ev yek bihîstin, bi k’în-box t’ijî bûn, dikirine qîr’în û digotin: «Artemîsa efesîya mezin e!» 29T’emamîya bajêr qilqilî, r’ahişte Gayos û Erîstarxoyê mekedonî, ku heval-r’êyêd Pawlos bûn, hevr’a r’evîne dîtindarê+. 30Pawlos jî xwest ku bik’eve nava wê e’laletê, lê şagirta nehişt. 31Ji hinek serwêrêd qeza Asyayê jî ku dostêd wî bûn, merî şandine cem wî û hîvî jê kirin, ku neçe dîtindarê. 32Hema wî wextîda hineka cûr’ekî, hineka jî cûr’ekî din dikirine qîr’în, çimkî k’ombûna wan t’evîhevbûyî bû, geleka jî nizanibû ew bona çi jî civîyane. 33Hineka ji e’laletê Skender pêşda birin, çimkî cihûya ew pêşda de’f dan. Skender destê xwe bilind kir, xwest caba xwe bide. 34Lê gava pê h’esîyan ku ew cihû ye, h’emûya bi dengekî weke du sih’eta kirine qîr’în: «Artemîsa efesîya mezin e!»

35Paşê k’atibê[*] bajêr e’lalet seqir’and û got: «Gelî efesîya! K’î nizane ku bajarê Efesê xweyîtîyê[*] p’aristgeha Artemîsa mezin dike, ya ku kevirê wêyî pîroz ji e’zmên hatîye xwarê? 36Çawa vê yekêda ku tiştekî xêlif t’une, lema jî gerekê hûn xwe r’ih’et xwey kin û tiştekî bi berzeqîyê nekin. 37We ev merivana anîne vira, evana ne t’alankirêd p’aristgehê ne û ne jî xwedêya me bêhurmet kirine. 38Awa heger şikîyatê Dîmîtrîyo û hostayêd t’evî wî ser yekî heye, bira her’ine dîwanxanê, h’akim hene. Li wir ew dikarin şikîyatê xwe hevdu bikin. 39Lê heger xwestina we bona tiştekî din e, bira civateke e’detîda bê lênihêr’andinê. 40Çimkî zîyana me jî vê yekêda heye û bona şer’ê îroyîn emê bêne neheqkirinê û me’nîk t’une, ku em pê bikaribin bona vê k’ombûnê caba xwe bidin». 41Gava ev yek got, civat bela kir.

20

Pawlos diçe berbi Mekedonyayê û Yûnanistanê

20^1Gava qalme-qalm seqir’î, Pawlos gazî şagirta kir, dil da wan û xatirê xwe ji wan xwest, r’abû çû Mekedonyayê+. 2Li wan alîya ger’îya, bi gelek gotina dil dane wan. Paşê çû Yûnanistanê, 3weke sê meha li wir derbaz kir. Gava k’arê xwe dikir ku biçûya Sûryayê, cihûya bona wî şêwireke mixenetîyê kir, ew jî fikirî Mekedonyayêva veger’e+. 4T’evî wî ji Beroyayê Sopatroyê kur’ê Pîro, ji T’êsalonîkê Erîstarxo û Sêkûndo, Gayosê ji Dêrbê û Tîmot’êyo, ji qeza Asyayê Tixîko û Trofîmo çûn+. 5Evana pêşîya me çûne Troyayê, li wir hîvîya me bûn+. 6Em jî pey r’ojêd Cejina Nanê Şkevar’a bi gemîyê ji Fîlîpyayê çûn, pênc r’ojada gihîştine Troyayê, cem wan. Em wir h’eft r’oja man+.

Saxbûna Eytûxo Troyayêda

7R’oja h’eftîyêye pêşin em bona nankerkirinê civîyayî bûn, Pawlos ku wê r’oja din biçûya, wanar’a xeber dida û h’eta nîvê şevê xeberdana xwe dirêj kir+. 8Ew oda em têda civîyayî bûn, gelek ç’ira têda hebûn. 9Xortek jî navê wî Eytûxo, ser p’encerê r’ûniştî dihênijî û k’ete xewa k’ûr. Û gava Pawlos xeberdana xwe dirêj dikir, ew xewa k’ûrda ji qatê sisîya jorda k’et û mirîtî ew hildan+. 10Pawlos peyayî jêrê bû, xwe avîte ser wî, da h’emêza xwe û got: «Xwe unda nekin, çimkî r’uh’ê wî wîda ye»+. 11Paşê hilk’işîya hat, nan kerkir xwar û h’eta sibehê dirêj xeber da û r’abû çû. 12Xort jî sax-silamet anîne mal, bêh’esab dil hate ber wan.

Ji Troyayê berbi Mîletosê

13Em çûn k’etine gemîyê r’êk’etin û berbi Asosê çûn, ku ji wê derê me gerekê Pawlos hilda, çimkî ewî mer’a gotibû: «Ezê peya bêm». 14Gava li Asosê r’astî me hat, me ew hilda çûne Mitûlanê. 15Ji wir jî em çûn, r’oja dinê gihîştine pêşberî Xîyayê, r’ojtira din gihîştine Samosê[*] , sibehtira din jî gihîştine Mîletosê. 16Pawlos nêta xwe danîbû bi gemîyê ber Efesêr’a derbaz bûya, ku nebe wextê xwe qeza Asyayêda unda ke, çimkî dilezand ku heger jêr’a li hev bê, R’oja Pêncîye h’esab ew li Orşelîmê be+.

Pawlos xatirê xwe ji berpirsîyarêd civîna Efesê dixwaze

17Ji Mîletosê merî şande Efesê û gazî berpirsîyarêd civînê kirin. 18Gava ew hatine cem wî, wanr’a got: «Hûn xwexa zanin wê r’oja pêşinda gava min nigê xwe avîte qeza Asyayê, h’eta niha wer’a çawa bûme+. 19Min Xudanr’a t’am şkestî bi gelek hêsira, nava wan cêr’ibandinada qulix kirîye, k’îjan ku ji şêwirêd cihûya dihatine serê min, 20Hûn zanin ku min t’u car xwe ji tiştêd kêrhatîye bona we nedaye paş, lê h’emû wer’a gotine û aşkere mal bi mal hûn hîn kirine. 21Min bi me’rîfetî hin hîvî ji cihûya, hin jî ji necihûya kir, ku veger’ine berbi Xwedê û bawerîya xwe Xudanê me Îsa bînin. 22Û va ez bin destê R’uh’ê Pîrozda diçime Orşelîmê, wir wê çi bê serê min, ez nizanim. 23T’enê R’uh’ê Pîroz h’emû bajarîda t’emîyê dide min û dibêje ku: ‹Qeyd û tengasî pêşîya te ne›+. 24Lê ez e’mirê xwe layîqî t’u tiştî nakim, t’enê dikim[*] bigihîjime meremê xwe û wê qulixa ku min ji Xudan Îsa standîye bînime sêrî, awa gotî Mizgînîya k’erema Xwedê bi me’rîfetî dannasîn kim+.

25Niha ez zanim îdî hûn h’emûyêd ku ez nav weda ger’îyame û P’adşatîya Xwedê dannasîn kirîye r’ûyê min nabînin. 26Bona vê yekê ez r’oja îroyîn li ber we şe’detîyê didim, ku cabdarê xûna we t’u kesî nînim,+
27çimkî min xwe neda paş, t’emamîya qirara Xwedê wer’a got. 28Niha miqatî xwe û t’emamîya wî kerê pêz bin, ku R’uh’ê Pîroz hûn ser berpirsîyar[*] k’ifş kirine. Şivantîyê civîna Xwedê bikin, ya ku Wî bi xûna Xwe qazinc kir+. 29Ez zanim pey çûyîna minr’a gurêd devxûn wê bik’evine nava we û h’eyfa wan wê kêrî neyê+. 30Ji nava weda jî merivê derên û tiştêd xêlif wê xeber din, ku şagirta pey xwe bibin+. 31Bona vê yekê h’işyar bimînin û bîr nekin, ku min hûn her kes, sê sala şev û r’oj bê r’ih’etî bi hêsira şîret kirine+.

32Niha ez we dispêrime Xwedê û Xebera k’erema Wî, ku dikare we r’uh’anîyêda ava ke û p’ara we t’evî t’emamîya cime’ta Xwe ke+. 33Min havijîya xwe zêr’, zîv û k’incê t’u kesî neanîye+. 34Hûn xwexa zanin ez û yêd t’evî min em h’ewcê çi jî bûne, ev destêd min xebitîne+. 35Min pê h’emû şixulêd xwe nîşanî we kirîye, ku çawa gerekê bixebitin k’omekê bidine k’etîya û xebera Xudan Îsa bîr bînin ku got: ‹Xwezî li dayîya, ne ku li standîya›»+.

36Gava ev yek got, t’evî h’emûya çok da dua kir+. 37H’emû jî gelekî girîyan, xwe avîtine stûyê Pawlos û r’amûsan. 38Dilêd wan hê zêde bona wê xebera wî dişewitî ku got: «Hûn îdî r’ûyê min nabînin». Paşê ew h’eta gemîyê ver’êkirin.

21

Pawlos diçe Orşelîmê

21^1Gava em ji wan qetîyan, bi gemîyê r’êk’etin, r’ast çûn gihîştine Kosê, r’oja dinê R’odosê û ji wir Patarayê. 2Me gemîk dît ku diçû Fînîkyayê, em k’etine wê r’êk’etin. 3Gava Qubrisê xuya kir, me ew milê ç’epêva hişt. Em berbi qeza Sûryayê çûn gihîştine bajarê Sûrê, çimkî barê gemîyê wir gerekê bihata valakirinê. 4Me şagirt dîtin, em h’eft r’oja li wir man. Wana bi R’uh’ê Pîroz digote Pawlos ku neçe Orşelîmê+. 5Lê gava me ew r’oj derbaz kirin, em r’abûn çûn û h’emûya jina û zar’ava h’eta bajêr der em ver’êkirin û devê be’rê me çok da dua kir+. 6Paşê me xatirê xwe ji hev xwest k’etine gemîyê, ewana jî veger’îyane malêd xwe.

7Me r’êwîtî bi gemîyê ji Sûrê dûmayî kir, em gihîştine Pitolêmayê, me wir xûşk-bira silav kirin, em r’ojekê mane cem wan. 8R’oja din em ji wir r’êk’etin çûne Qeyserîyê mala Fîlîpoyê mizgîndar, ew yek ji wan her h’eft k’omekdarêd k’ifşkirî bû[*] . Em li cem wî man+. 9Çar qîzêd wîye bik’ir hebûn, ku p’êxembertî dikirin+. 10Gava em gelek r’oja li wir man, ji Cihûstanê p’êxemberekî navê wî Hagabo berjêr bû[*]+ . 11Gava hate cem me, qayîşa pişta Pawlos hilda, dest û p’îyêd xwe girêda û got: «R’uh’ê Pîroz aha dibêje: ‹Ew merivê xweyê vê qayîşê cihûyê Orşelîmêda aha wî girêdin û bidine destê necihûya›»+. 12Gava ev yek me bihîst, t’evî yêd wir me lava kir, ku ew hilnek’işe neçe Orşelîmê+. 13Lê Pawlos cab da û got: «Hûn çi dikin? Çima hûn digirîn û dilê min dişkênin? Ez Orşelîmêda bona navê Xudan Îsa ne ku t’enê bona girêdanê, lê bona kuştinê jî hazir im»+. 14Gava me nikaribû ew banîya ser ya xwe, me dengê xwe bir’î û got: «Bira e’mirê Xudan be».

15Çend r’oja şûnda me k’arê xwe kir, em hilk’işîyan çûne Orşelîmê. 16T’evî me çend şagirtêd Qeyserîyê jî hatin, em birine mala şagirtekî zûva, ku navê wî Minaso bû, ji Qubrisê, wekî em li wir bimînin,

Pawlos serîkî Aqûb û berpirsîyara dixe

17Gava em gihîştine Orşelîmê, bawermenda em eşq û şa qebûl kirin. 18R’oja dinê Pawlos t’evî me çû cem Aqûb, h’emû berpirsîyar jî hazir bûn+. 19Pawlos silav da wan, yek-yek çi ku Xwedê bi qulixê wî nava necihûyada kiribû, wanar’a gilî kir. 20Wana ku ev yek bihîst, şikirî dane Xwedê û usa jî Pawlosr’a gotin: «Dîna xwe bidê, çiqas h’ezara cihûyêd bawermend hene û h’emû jî xîretk’êşêd Qanûnê ne+. 21Awa wana bona te bihîstîye ku tu h’emû cihûyêd nava necihûyada hîn dikî, ku dest ji Qanûna Mûsa bik’işînin û dibêjî ku ew kur’êd xwe sinet nekin û pey e’det jî neçin+. 22Niha em çi bikin? Wê e’se bibihên ku tu hatîyî. 23De r’abe em çi ter’a dibêjin bike. Vir cem me çar meriv hene ku ad-qirar[*] kirine+. 24Wan xwer’a hilde, t’evî wan li gora e’det paqij be û xercê wan hilde ser xwe, ku p’or’ê serê xwe kur’ kin. Hingê her kesê zanibe ew tiştêd ku bona te bihîstine derew in û tu xwexa jî pey Qanûna Mûsa diçî+. 25Lê bona wan necihûyêd ku hatine ser bawerîyê, me wanr’a qirara xwe nivîsîye şandîye, wekî ew h’evza xwe ji wan qurbanêd p’ûtp’aristîyê, xûnê, goştê mirar û bênamûsîyê bikin»[*]+ . 26Hingê Pawlos ew merî r’oja dinê hildan, t’evî wan paqij bû, k’ete p’aristgehê û xilazîya r’ojêd paqijbûnê da e’lamkirinê, ku wê k’engê bona wan her kesî h’edî[*] bê dayînê+.

Pawlos p’aristgehêda tê girtinê

27Gava her h’eft r’oj ser hevda hatin, ji cihûyêd qeza Asyayê Pawlos p’aristgehêda dîtin, t’emamîya e’laletê t’evr’akirin, dest avîtinê 28û kirine qîr’în gotin: «Hewar, îsraêlîno! Alîk’arîyê bikin! Eva ew meriv e, yê ku li her dera h’emûya miqabilî cime’ta me, Qanûna Mûsa û vî cîyî hîn dike, hê serda jî yûnan kirine p’aristgehê, ev cîyê pîroz h’er’imand»+. 29Ev yeka gotin, çimkî pêşîyê bajêrda Trofîmoyê ji Efesê t’evî wî dîtibûn û wan t’irê Pawlos ew kirîye p’aristgehê+.

30T’emamîya bajêr h’ejîya, e’lalet bi lez k’om bû, Pawlos girtin ji p’aristgehê k’aşî derva kirin û derêd wê pêr’a-pêr’a hatine girtinê. 31Gava wan dikir ku wî bikujin, cab gihîşte serh’ezarê r’efa eskera, wekî t’emamîya Orşelîmê t’evîhev bûye. 32Ewî pêr’a-pêr’a esker û sersed hildan, bi lez çû ser wan. Gava wana serh’ezar eskerava dîtin, dest ji Pawlos k’utanê k’işandin. 33Wî çaxî serh’ezar hate nêzîk, ew girt, e’mir kir ku bi du zincîra wî girêdin. Hingê pirsî: «Ev k’î ye û çi kirîye?»+
34Nava e’laletêda bona wî her yekî cûr’ekî dikire qar’e-qar’. Ewî gava ji dest qalme-qalma cime’tê nikaribû e’seyî bizanibûya, e’mir kir wî bibine eskerxanê+. 35Gava Pawlos gihîşte p’êpelînga, eskera ew bilindkirî birin, çimkî e’laletê zor dida wî, 36li pey wî diçûn, dikirine qîr’în û digotin: «Wî bikujin!»

Pawlos caba xwe li ber e’laletê dide

37Îdî Pawlos wê bibirana hindur’ê eskerxanê, ewî serh’ezarr’a got: «Îzina min heye t’evî te xeber dim?» Ewî got: «Tu yûnanî jî zanî? 38Ku usa ye tu ne ewî misirî yî, yê ku çendek pêşda kire şer’-de’w, çar h’ezar qaçaxêd mêrkuj derxistine ber’îyê». 39Pawlos got: «Ez merivekî cihû me, ji Tarsûsa Kîlîkyayê, ne bajarvanekî bê nav-nîşan im. Ez hîvî ji te dikim, îzinê bide ku ez vê cime’têr’a xeber dim»+. 40Gava ewî îzin da, Pawlos ser p’êpelînga sekinî, destê xwe bilind kir, cime’tê ku dengê xwe bir’î, ewî bi zimanê îbranî xeber da û got:

22

22^1«Gelî bav û bira! Niha guhdarîya min bikin, ku ez caba xwe bidim». 2Gava bihîstin ku ew wanar’a bi zimanê îbranî k’ete xeberdanê, ker’ bûn hê dengê xwe bir’în. Û wî got: 3«Ez merivekî cihû me, bajarê Tarsûsa Kîlîkyayêda ji dîya xwe bûme, lê vî bajarîda bin destê Gamalyêlda çawa şagirt mezin bûme û h’emû Qanûna kal-bava jî bi fesal-r’ast hîn bûme, hindava Xwedêda jî xweyîxîret bûm, çawa ku hûn h’emû îro[*]+ . 4Min h’eta kuştinê jî yêd ku pey vê R’ê diçûn, dizêrandin û qisimê jin û mêra girêdidan davîtine kelê[*] ,+
5çawa serekk’ahîn û t’emamîya civîna r’ûspîya jî şe’dê min in. Min ser birayêd cihûtîyêdaye Şamê ne’me ji wan hildabûn diçûm wekî yêd wir jî girêdayî bînime Orşelîmê ku bidine cezayê+.

6Gava ez hê r’ê diçûm, nêzîkî Şamê bûm, r’o nava r’ojê nişkêva ji e’zmên dora min r’onayîke qayîm şewq da+. 7Ez k’etime e’rdê û min dengek bihîst ku minr’a got: ‹Şawûl! Şawûl! Tu çima Min dizêrînî?› 8Min lê veger’and: ‹Tu k’î yî, Xudan?› Ewî minr’a got: ‹Ez Îsayê Nisretê me, Yê ku tu dizêrînî›. 9Ewêd t’evî min jî r’onayî dîtin, lê dengê ku minr’a xeber dida nedibihîstin. 10Hingê min got: ‹Ez çi bikim, Xudan?› Xudan minr’a got: ‹R’abe her’e Şamê û li wir her tiştê ku bona te k’ifşkirî ye bikî, wê ter’a bê gotinê›. 11Min ku ji dest şewqa wê r’onayê nedidît, hingê yêd t’evî min destê min girtin, ez birime Şamê.

12Yekî navê wî Hananîya, anegorî Qanûnê xwedêxof, nav cihûyêd Şamêda jî ew xweyîyê şe’detîya qenc bû,+
13eva hat cem min sekinî û got: ‹Şawûl bira, bibîne!› Min destxweda dît û li wî nihêr’î. 14Ewî minr’a got: ‹Xwedêyê kal-bavêd me tu k’ifş kirî ku e’mirê Wî bizanibî û Yê R’ast bibînî, xebera devê Wî bibihêyî, 15çimkî tê ber h’emû meriva bona wan tiştêd te dîtin û bihîstin bibî şe’dê Wî+. 16Îdî çima derengî dêxî? R’abe were nixumandinê, gazî navê Wî ke ji gunêd xwe were şûştinê›+.

17Gava ez veger’îyame Orşelîmê û p’aristgehêda dua dikir, mîna sih’etê ser minr’a derbaz bû,+
18min Ew dît û Wî minr’a got: ‹Bike bilezîne ji Orşelîmê derê, çimkî ew şe’detîya ku tê bona Min bidî ewê qebûl nekin›. 19Min got: ‹Xudan, ew qenc zanin ku ez bûm, ewî h’emû k’inîştada yêd bawerîya xwe Te danîn, davîtine kelê û ew dik’utan. 20Gava xûna Steyfanê şe’dê Te dir’ijîya, ez xwexa jî wir hazir û r’azî bûm, min nobedarî k’incêd yêd ew kuştin dikir›[*]+ . 21Hingê Ewî minr’a got: ‹Her’e, Ezê te bişînime dûr cem necihûya›».

Pawlos bajarvantîya xweda r’omayî ye

22H’eta van xebera e’laletê guhdarîya wî kir, paşê bi dengê bilind gotin: «R’ûbarî dinê wî nehêle! Yêd mîna wî gerekê nejîn!» 23Wana dikirine qîr’în, k’incê xwe diqelaştin davîtin û xwelî dir’eşandine hewa. 24Serh’ezar e’mir kir, ku wî bibine eskerxanê û got: «Bidin ber qamçîya jê bipirsin, bizanibin k’a sûcê wî çi ye, wekî usa ser wî dikine qar’e-qar’». 25Gava bi qayîşêd ç’erm girêdan, Pawlos sersedê sekinîr’a got: «Gelo eva cayîz e ku hûn li bajarvanekî R’omayê xin, yê ku hê dîwana wî nebûye?»+
26Sersed gava ev yek bihîst, çû cem serh’ezar û got: «Tu çi dikî? Eva meriva bajarvanê R’omayê ye». 27Serh’ezar nêzîkî Pawlos bû û wîr’a got: «Minr’a bêje, tu bajarvanê R’omayê yî?» Ewî got: «Belê». 28Serh’ezar lê veger’and û got: «Min bi gelek p’era ew bajarvantî standîye». Pawlos got: «Lê ez yekr’ojîya xweda bajarvanê wir im». 29Û destxweda ewêd ku wê lêxistana û gilî jê bik’işandana ji wî dûr k’etin. Serh’ezar xwexa jî tirsîya, gava bihîst ku bajarvanê R’omayê ye, çimkî ewî ew dabû girêdanê.

Pawlos li ber civîna giregira

30Sibetira din serh’ezar xwest r’ast bizanibe k’a cihû çima şikîyatê Pawlos dikin. Ew ber’da û e’mir kir, ku serekêd k’ahîna civîna giregirava bê. Hingê Pawlos anî li ber wan da sekinandinê.

23

23^1Pawlos dîna xwe da civîna giregira û got: «Gelî bira! Min bi îsafa r’ih’et li ber Xwedê e’mirê xwe h’eta îro derbaz kirîye»+. 2Hananîyayê serekk’ahîn e’mirî berdestîyêd nêzîkî Pawlos kirin ku dêvda bidinê+. 3Hingê Pawlos wîr’a got: «Xwedêyê jî li te xe, dîwarê sîwaxkirî! Tu r’ûniştî yî anegorî Qanûnê dîwana min dikî û ji Qanûnê der e’mir dikî ku ew min xin»[*]+ . 4Yêd cem Pawlos sekinî gotin: «Tu serekk’ahînê Xwedê bêhurmet dikî?»+
5Pawlos got: «Birano, min nizanibû ku ew serekk’ahîn e. Çawa nivîsar e: ‹Hindava serwêrê miletê xweda xirab xeber nede›[*] »+.

6Hingê Pawlos pê h’esîya ku alîkî sadûqî ne, alîkî jî fêrisî, wê civînêda kire gazî û got: «Gelî bira! Ez fêrisî me, kur’ê fêrisîya! Bona gumana r’abûna mirîya dîwana min dikin»+. 7Gava ev yek got, fêrisî û sadûqî hevr’a k’etine h’ucetê û dutîretî k’ete nava k’omê, 8(çimkî sadûqî dibêjin ne r’abûna mirîya heye, ne milyak’et, ne jî r’uh’, lê fêrisî hersêka jî qebûl dikin)[*]+ . 9Hingê qalme-qalma mezin hê pêşda hat, ji qanûnzanêd alîyê fêrisîya hinek r’abûne p’îya û deng hildan mêrk’îmî gotin: «Em vî merivîda t’u xirabîyê nabînin. Belkî r’uh’ekî yan milyak’etekî vîr’a xeber daye?»+
10Gava şer’-de’w zêde bû, serh’ezar tirsîya ku ew Pawlos qet-qetî kin, e’mirî eskera kir ku her’ine jêrê ewî ji nav wan bigirin bibine eskerxanê.

11Şevtira din Xudan li ber wî sekinî û gotê: «Serxwe be, te çawa şe’detîya Min Orşelîmêda da, usa jî gerekê R’omêda şe’detîyê bidî»+.

Cihû t’elekê bona kuştina Pawlos hazir dikin

12Sibeh ku zelal bû, hinek cihû bûne yek û sond xwarin, ku h’eta Pawlos nekujin, ne bixwin, ne jî vexwin. 13Ewêd ku ew sond xwarin ji çilî zêdetir bûn. 14Evana çûne cem serekêd k’ahîn û r’ûspîya gotin: «Me sond xwarîye, h’eta ku em Pawlos nekujin, tiştekî te’m nekin. 15Awa hûn t’evî civîna giregira bêjine serh’ezar ku ewî sibê bîne cem we, yançîye hûn dixwazin derheqa wîda her tiştî hê r’ast pê bih’esin, emê jî hê berî hatina wî hazir bin ku wî bikujin».

16Lê xarzîyê Pawlos bona vê t’elekê bihîst, hat k’ete eskerxanê Pawlosr’a got. 17Pawlos jî gazî sersedekî kir û gotê: «Evî xortî bibe cem serh’ezar, dixwaze tiştekî wîr’a bêje». 18Ewî jî xort bire cem serh’ezar û gotê: «Pawlosê girtî gazî min kir, hîvî kir ku vî xortî bînime cem te, tiştekî wîyî gotinê ter’a heye». 19Serh’ezar destê wî girt, bire alîkî û pirsî: «Tu çi dixwazî e’lamî min kî?» 20Ewî got: «Cihûya qirar kirîye ku hîvî ji te bikin, wekî sibê Pawlos bibî civîna giregira, yançîye dixwazin derheqa wîda her tiştî hê r’ast bizanibin. 21Lê wan bawer neke, çimkî ji wan çil merîya zêdetir xwe veşartine, hîvîya wî ne. Wana sond xwarîye, ku ne bixwin, ne jî vexwin h’eta wî nekujin. Wana niha k’arê xwe kirîye, hîvîya qirara te ne». 22Wî çaxî serh’ezar xort ver’êkir û t’emî da wî: «Kesîr’a nebêje, ku te ev yek minr’a gotîye».

Pawlos dişînine Qeyserîyê cem Felîksê welî

23Serh’ezar gazî du serseda kir û got: «Dusid eskerî hazir kin, h’eftê sîyarî, dusid jî r’imdar, wekî şev sih’eta neha h’eta Qeyserîyê her’in. 24Usa jî çend hespa hazir kin, wekî Pawlos lê sîyar kin, ku bê qede bê bela bibine cem Felîksê welî»+. 25Ne’mek jî bi vê fikirê nivîsî:

26«Ji Klawdyo Lûsyo,

Silav Felîksê welîyê xweyîqedirr’a!

27Eva meriva ji cihûya hatibû girtinê, wê bi destê wan bihata kuştinê, ez pê h’esîyam ku r’omayî ye, bi eskerava gihîştimê û min ew xilaz kir+. 28Min xwest ku bizanibim k’a bona çi şikîyatê wî dikin, min ew bire ber civîna giregirêd wan+
29û k’ifş kir, ku şikîyatê wan ser pirsêd qanûna wan e, lê bona kuştinê yan girtinê xirabîya wî t’uneye+. 30Gava cab gihîşte min, ku cihûya bona wî merivî t’elekek hazir kirîye, min destxweda ew şande cem te û e’mirî li şikîyatkira kir, ku çî wanî miqabilî wî hebe, li ber te bêjin[*] »+.

31Eskera jî anegorî wî e’mirê ku standin, Pawlos şev hildan birine Entîpetrîsê. 32R’oja dinê yêd sîyarî Pawlosr’a danîn ku t’evî wî her’in, lê yêd peya xwexa veger’îyane eskerxanê. 33Ewêd sîyarî gihîştine Qeyserîyê, ne’me dane welî, Pawlos jî dane destê wî. 34Ewî ew ne’me xwend, pirsî ji k’îjan qezayê ye, ku pê h’esîya ji Kîlîkyayê ye,+
35got: «Ezê hingê guhdarîya te bikim, k’engê şikîyatkirêd te bên». Û e’mir kir, ku ew qesira Hêrodesda bê xweykirinê.

24

Cihû şikîyatê Pawlos dikin

24^1Pênc r’oja şûnda Hananîyayê serekk’ahîn t’evî hineke ji r’ûspîya û Tertûloyê zanebêj berjêr bû hate Qeyserîyê. Vana bona Pawlos gilî-gazinê xwe welîr’a kirin+. 2-3Gava gazî Pawlos kirin, Tertûlo dest bi şikîyata kir û got: «Em t’imê û her dera wan kirinêd te dişêkirînin, Felîksê xweyîqedir, ku saya serê te evî miletê me gelek e’dilayî dîtîye û gelekî pêşda çûye. 4Lê wekî gelekî serê te neêşînim, hîvî dikim ji k’erema xwe kin guhdarîya me bike. 5Me ev meriva dît, çawa mîna belakê k’etîye nava h’emû cihûyêd ser dinê t’evîhev dike û r’êberê k’omela nisretîya ye+. 6Evî kir ku p’aristgehê jî bih’er’imîne, lê me ew girt[*]+ . 8Heger tu ji wî bipirsî, tê xwexa bikaribî ji wî her tiştî bizanibî k’a bona çi em şikîyatê wî dikin». 9Cihûya jî gotina wî e’seyî kirin, gotin: «Belê, ev yek usa ye».

Pawlos caba xwe li ber Felîksê welî dide

10Gava welî pê serîya kir ku ew xeber de, Pawlos lê veger’and û gotê: «Ez zanim ku gelek sal in tu h’akimê vî miletî yî, ezê jî bi r’ezedilî bona xwe caba xwe bidim. 11Çawa ku tu dikarî bizanibî, eva donzdeh r’oj t’une, ku ez bona h’ebandinê hevraz çûbûme Orşelîmê. 12Evana ez nedîtime ku p’aristgehêda t’evî yekî têk’evime de’wê, yan jî k’inîştada usa jî cîkî din bajêrda e’laletê dora xwe t’op kim. 13Û ne jî niha dikarin gotinêd xwe îzbat kin, ku bona çi şikîyatê min dikin. 14Lê ezê aşkere ter’a bêjim, wekî li gora wê R’îya ku ewana jêr’a k’omela şih’itî dibêjin, ez hema usa Xwedêyê kal-bavêd xwe dih’ebînim. Û çi ku Qanûn û nivîsarêd p’êxemberada jî nivîsar e, bawer dikim. 15Ez Xwedêda jî guman im, çawa ku ew jî wê gumanê ne, ku h’emû heq û neheqê ji mirinê r’abin+. 16Bona vê yekê çiqas ji min tê, ez dice’dînim h’emû wextî bi îsafa r’ih’et li ber Xwedê û meriva bim+.

17Awa pey gelek salar’a ez veger’îyam hatime Orşelîmê, ku k’omekê bidime miletê xwe û h’edîya bidim+. 18Hingê wî şixulîda ez p’aristgehêda paqijbûyî dîtim li gora e’detê me. Ez ne t’evî e’laletê bûm, ne jî şer’ûda+. 19Lê ji wan çend cihûyêd qeza Asyayê li wir bûn. Heger hindava minda tiştekî wanî gotinê hebûya, ew gerekê bihatana ber te bisekinîyana şikîyatê min bikirana. 20Yan jî bira evana bêjin, gava ez ber civîna giregira sekinî bûm, çi xirabî ser min dîtin, 21pêştirî vê yekê, ku min bi dengê bilind nava wanda gotîye: ‹Bona bawerîya r’abûna mirîya hûn îro dîwana min dikin›»[*]+ .

22Felîksva ew R’ê ku r’ind e’yan bû, hingê ewî şixulê wan paşda avît û got: «K’engê Lûsyoyê serh’ezar berjêr bê, ezê hingê bona şixulê we qirara xwe bidim». 23Ewî e’mirî sersed kir, ku Pawlos p’ir’î-hindikî aza xwey kin û îzina heval-hogirêd wî jî bidin, yê ku wê k’omekdarîya wî bikin.

Pawlos girtî dimîne

24Çend r’oja şûnda Felîks t’evî Dirûsîla k’ulfeta xweye cihû hat, gazî Pawlos kir û bona wê bawerîya ser Mesîh Îsa ji wî bihîst. 25Pawlos hê bona r’astîyê, xwegirtinê û dîwana Xwedêye ku wê bê xeber dida, Felîks saw k’işand û got: «Tu niha her’e. Gava wextê min hebe, ezê gazî te kim»+. 26Usa jî ew wê gumanê bû, ku ji Pawlos p’ere bistanda, bona wê yekê jî gelek cara gazî wî dikir û t’evî wî xeber dida.

27Gava du sal derbaz bûn, dewsa Felîks Porkîyo Fêsto bû welî. Felîks jî ku dixwest qencî cihûyar’a bikira, Pawlos girtî hişt.

25

Pawlos de’wa dîwana Qeyser dike

25^1Pey sê r’ojar’a, gava Fêsto derbazî ser qulixa xwe bû, ew ji Qeyserîyê hevraz çû Orşelîmê. 2Serekêd k’ahîna û giregirêd cihûya bona Pawlos şikîyatê xwe li wî kirin 3û hîvî kirin ku bike qencî wî bîne Orşelîmê, çimkî wana t’elek çêkiribû ku r’êva wî bikujin+. 4Lê Fêsto li wan veger’and û got: «Pawlos wê li Qeyserîyê girtî bimîne û ezê xwexa jî zûtirê her’ime wir. 5Awa bira serwêrêd we t’evî min berjêr bin û heger neheqîke wî merivî jî hebe, bira gunek’arîya wî bêje».

6Wir nehe-dehe r’oja nav wanda ma, paşê berjêr çû Qeyserîyê, r’oja din li herema dîwanê r’ûnişt, e’mir kir ku Pawlos bînin. 7Gava Pawlos hat, cihûyêd ku ji Orşelîmê berjêr hatibûn dora wî girtin û gelek buxdanêd giran li wî dikirin, lê nikaribûn îzbat kirina. 8Pawlos caba xwe da û got: «Min hindava Qanûna cihûya yan p’aristgehê yan jî Qeyserda t’u neheqî nekirîye».

9Fêsto jî xwest ku cihûyar’a qencîyê bike, li Pawlos veger’and û got: «Tu dixwazî hevraz her’î Orşelîmê, ku bona van tişta dîwana te ber min wir bê kirinê?» 10Pawlos got: «Ez li ber dîwana Qeyser sekinî me, li k’u jî dîwana min gerekê bibe. Min xirabîk li cihûya nekirîye, çawa tu xwexa jî qenc zanî+. 11Awa heger ez neheq im û min tiştekî usa kirîye ku gerekê bême kuştinê, ez ji mirinê venak’işim, lê heger neheqîya min vê yekêda t’une, çawa ku ewana şer’a davêjine min, kes nikare min bide destê wan. Ez de’wa dîwana Qeyser dikim». 12Hingê Fêsto t’evî şîretk’ara xeber da, paşê li wî veger’and û gotê: «Tu de’wa Qeyser dikî, gerekê tu her’î cem Qeyser»+.

Pawlos li ber Egrîpa û xûşka wî Bernikê

13Çend r’oj derbaz bûn, Egrîpa p’adşa û Bernikê hatine Qeyserîyê, ku Fêsto silav kin. 14Gava gelek r’oj li wir derbaz kirin, Fêsto bona Pawlos e’lamî p’adşê kir û got: «Vir merivek heye ku ji hêna Felîksda ew girtî maye. 15Gava ez çûme Orşelîmê, serekêd k’ahîna û r’ûspîyêd cihûya şikîyatê wî ber min kirin û hîvî kirin ku ez dîwana wî bikim. 16Min li wan veger’and û got, wekî ne e’detê r’omayîya ye ku merivekî bêxeda bidine der, h’eta mecalê nedine yê gunek’ar, ku li ber şikîyatkirêd xwe bisekine û r’û bi r’û ber wan caba xwe bide. 17Gava ewana hatine vira, min derengî neêxist, r’oja dinê ez li herema dîwanê r’ûniştim û min e’mir kir, ku wî merivî bînin. 18Gava yêd ku ew gunek’ar dikirin r’abûn ku xeber din, min bona çi xirabîyêd ku şik dibire wî, t’u kesî bona wan yeka tiştek negot. 19Lê de’wa wan t’evî wî bona pirsa h’ebandina wan bû û ser Îsakî mirî, ku Pawlos dibêje Ew sax e+. 20Hingê min nizanibû ku çawa ev pirsana e’seyî bikirana, min ji wî pirsî: ‹Tu dixwazî her’î Orşelîmê, ku bona van tişta ber dîwanê bisekinî?› 21Lê çaxê Pawlos xwest ku şixulê wî her’e ber Qeyser û bê lênihêr’andinê, min e’mir kir ku ew girtî bimîne, h’eta ku ez wî bişînime cem Qeyser». 22Egrîpa Fêstor’a got: «Min jî dixwest xeberdana wî merivî bibihîsta». Ewî jî got: «Tê sibê wî bibihêyî».

23R’oja dinê Egrîpa û Bernikê bi r’ewşa mezin t’evî serh’ezar û giregirêd bajêr hatine k’oç’ikserê, Fêsto e’mir kir û Pawlos anîn. 24Fêsto got: «Egrîpa p’adşa û h’emûyêd hazir! Hûn vî dibînin, t’emamîya cime’ta cihûya hin Orşelîmêda, hin jî vira şikîyatê vî ber min dikirin û dikirine qîr’în digotin: ‹Ew gerekê sax nemîne!›+
25Lê min k’ifş kir ku evî tiştekî usa nekirîye ku bê kuştinê û xwexa jî de’wa dîwana Qeyser dike, min qirar kir ku wî bişînim+. 26Lê bona vî tiştekî e’seyî t’une xweyê xwer’a binivîsim, bona vê yekê min ev anî ber we, îlahî ber te Egrîpa p’adşa, wekî ev yek dîsa bê lênihêr’andinê, hingê tiştekî minî nivîsarê wê hebe. 27Çimkî tiştekî bê aqilî ye, heger ez girtîkî bişînim û bona sûcê wî tiştekî nenivîsim».

26

Cabdarîya Pawlos li ber Egrîpa

26^1Hingê Egrîpa Pawlosr’a got: «Îzina te heye ku tu bona xwe xeber dî». Wê demê Pawlos destê xwe bilind kir, caba xwe da+. 2«Egrîpa p’adşa, bona h’emû şikîyatêd ku cihû li min dikin, ez îro xwe bextewar h’esab dikim ku ber te sekinî me caba xwe didim, 3îlahî vê pirsêda ku tu haş ji h’emû e’det û pirsêd cihûya heyî. Bona vê yekê ez ji te hîvî dikim, bi sebir guhdarîya min bikî.

4H’emû cihû zanin ku min çawa e’mirê xwe ji zar’otîya xweda girtî nava miletê xwe û li Orşelîmêda derbaz kirîye+. 5Ewana zûva min nas dikin, heger bixwazin, dikarin şe’detîyê bidin, wekî ez anegorî e’detê k’omela dînê meyî h’işk jî fêrisî bûme+. 6Û niha jî bona gumana wî sozê ku Xwedê daye kal-bavêd me dîwana min tê kirinê, 7xût bona wî sozê ku her donzdeh e’şîrêd me bi dil û can, şev û r’oj Xwedê h’ebandine, wekî bigihîjine ewê yekê. Belê bona vê gumanê ye, ku cihû şikîyatê min dikin, p’adşayî xweş be+. 8Hûn çima nikarin bawer bikin, ku Xwedê wê mirîya ji mirinê r’ake+?

9Min xwexa jî kiribû deynê stûyê xwe, ku miqabilî navê Îsayê Nisretê gelek tişt bikira+
10û min Orşelîmêda kir jî. Min ji serekêd k’ahîna h’ukum stand û gelekêd ji cime’ta Xwedê davîtine kelê û gava dihatine kuştinê, min jî dengê xwe dida+. 11H’emû k’inîştada gelek cara min ew didane cezayê û dikir ku zorê bidime wan ku wê bawerîya xwe înk’ar kin. Min k’îna wan girtibû, h’eta bajarêd xerîbda jî ew dizêrandin[*]+ .

12Awa ez carekê bi h’ukum û e’mirê serekêd k’ahîna diçûme Şamê+. 13R’oj nîvro bû, p’adşayî xweş be, r’êva min dît ji e’zmên r’onayîke ji r’onayîya te’vê zortir dora min û yêd t’evî min dihatin şewq da. 14Em h’emû k’etine e’rdê, min dengek bihîst ku bi zimanê îbranî minr’a got: ‹Şawûl! Şawûl! Tu çima Min dizêrînî? Tu bi k’ulmê nikarî her’î dirêşê[*] ›. 15Min got: ‹Tu k’î yî, Xudan?› Xudan got: ‹Ez ew Îsa me, Yê ku tu dizêrînî. 16Niha r’abe ser nigêd xwe, Ez bona wê yekê teva xuya bûm, ku te bikime berdestîyê Xwe û şe’dê wî tiştê ku te dît û wan tiştêd ku Ezê paşê ber te vekim. 17Ezê te ji destê cime’ta Îsraêlê û necihûya xilaz kim. Va Ez te dişînime nava wan, 18wekî ç’e’vêd wan vekî, ji te’rîstanîyê berbi r’onayê û ji h’ukumê mîrêcin berbi Xwedê veger’înî, wekî bi saya wê bawerîya ser min, gunêd wan bêne baxşandinê û t’evî p’ara cime’ta Min bin›+.

19Awa Egrîpa p’adşa, ez miqabilî wê dîtina li berç’e’vaye ji e’zmên nesekinîm. 20Lê min pêşîyê yêd Şamê, Orşelîmê û t’emamîya t’opraxêd Cihûstanêr’a dannasîn kir, usa jî necihûyar’a, ku t’obe kin berbi Xwedê veger’in û kirêd qenc bikin, wekî bê k’ifşê ew ji gunekirinê veger’îyane[*]+ . 21Bona vê yekê cihûya ez p’aristgehêda girtim, xwestin min bikujin+. 22Lê min ji Xwedê k’omek stand û h’eta îro ez mame, şe’detîyê didime biç’ûk û mezina. Tiştekî zêde jî ji wan tiştêd ku p’êxembera û Mûsa gotibûn wê bibin, min negotîye: 23Gerekê Mesîh cefa bik’işanda, bibûya yê pêşin ji nava mirîya r’abûyî û r’onaya xilazbûnê miletêd cihû û necihûyar’a dannasîn kira»[*]+ .

24Gava Pawlos aha caba xwe da, Fêsto bi dengê bilind got: «Tu xwe unda dikî, Pawlos! P’ir’xwendina te te unda dike». 25Pawlos gotê: «Ez xwe unda nakim Fêstoyê xweyîqedir, lê xeberêd r’ast û çê dibêjim. 26P’adşa haş ji van tişta heye, lema jî ez aza xeber didim û bawer nakim ku tiştek ji wî veşartî mabe, çimkî ev yeka qulç’ekîda nebûye. 27Egrîpa p’adşa, tu p’êxembera bawer dikî? Zanim ku tu bawer dikî». 28Egrîpa Pawlosr’a got: «Te t’irê tu usa zû dikarî min bikî mesîhî?»[*]
29Pawlos got: «Ez hîvî ji Xwedê dikim, zû-dereng ne ku t’enê tu, lê h’emûyêd ku îro guhdarîya min dikin, usa bin çawa ez im, pêştirî van qeyda»+.

30Hingê p’adşa r’abû p’îya, welî, Bernikê û h’emûyêd t’evî wî r’ûniştî jî pêr’a. 31Ew derk’etine derva, hevr’a xeber dan û gotin: «Eva meriva tiştekî usa nake ku bê kuştinê yan girtinê»+. 32Lê Egrîpa Fêstor’a got: «Me dikaribû eva meriva ber’da, heger evî de’wa dîwana Qeyser nekira»+.

27

R’êwîtîya Pawlose paşin h’eta R’omê (27:1–28:16)

Pawlos bi gemîyê dibine bajarê R’omê

27^1Gava qirar kirin ku em bi gemîyê her’ine Îtalyayê, Pawlos û çend girtîyêd din dane destê sersedekî ji r’efa eskerêd Qeyser, navê wî Yûlyo+. 2Em k’etine gemîke ji Edremîtê, ku wê gemîwargehêd qeza Asyayêva biçûya û r’êk’etin. Erîstarxoyê mekedonî jî ji T’êsalonîkê mer’a bû+. 3R’oja dinê em Saydayê peya bûn, Yûlyo qencî Pawlosr’a kir, îzin da ku her’e cem dostêd xwe, wekî bona wî xem bikin. 4Ji wir r’êk’etin, dest bayê pêşîya me, em te’ldê Qubrisêr’a derbaz bûn. 5Gava em nava be’ra pêşberî Kîlîkyayê û Pamfîlyayêva derbaz bûn, gihîştine Lîkyayê, bajarê Mîrayê. 6Wir sersed gemîke Skenderyayê dît ku diçû Îtalyayê, em kirine wê gemîyê+. 7Hêdî-hêdî gelek r’ojada em bi zorekê nêzîkî Kinîdyayê bûn. Bê ku r’ê nedida me, em binat’ara Kirêtayê ber Salmonêr’a derbaz bûn. 8Em bi zorekê wirr’a derbaz bûn gihîştine cîkî, ku jêr’a dibêjin Gemîwargehêd Bedew, ku nêzîkî bajarê Laseyayê bû.

9Gelek wext ku li wir derbaz bû, r’êwîtîya gemîyê jî bi qezîyava girêdayî bû, R’oja R’ojîya[*] jî îdî derbaz bibû. Pawlos şîret li wan kir û got: 10«Gelî meriva! Ez dibînim ku ev r’êwîtîya bi gemîyê gelek zîyanê û cefava girêdayî ye, ne ku t’enê bona bar û gemîyê, lê bona e’mirê me jî». 11Lê sersed hê gur’a gemîvan û xweyê gemîyê dikir, ne ku xeberêd Pawlos. 12Ew gemîwargeh bona derbazkirina zivistanê ne qenc bû, lema jî geleka ji wan qirara xwe da ku ji wir her’in, belkî bikaribin bigihîjine bajarê Fînîksê û li wir zivistanê derbaz kin. Eva bajara gemîwargeheke girava Kirêtayê ye, ku li başûr-r’oavayê û bakur-r’oavayê dinihêr’e.

Firtona be’rê

13Gava bayê başûrêyî nerm hat, wana t’irê îdî gihîştine meremê xwe, lengere k’işandin r’êk’etin û xwe li hêşîya Kirêtayê girtî çûn. 14Lê xêlekê şûnda firtoneke qayîm li me r’abû, ku jêr’a dibêjin Êvrîkilon[*]+ . 15Firtonê li gemîyê xist û gemî nikaribû miqabilî wê biçûya, dest jê k’işandî em ji bê hatine ajotinê. 16Me xwe da ber te’ldê giraveke biç’ûk, navê wê Kawda, li wir bi zorekê qeyik girt 17k’işande jor û bi werisa gemî binîva şidandin. Ewana tirsîyan ku nebe gemî lîla Sûrtisêda r’ûnê, bap’êş anîne xwarê û aha ji bê dihatine ajotinê. 18Ji dest qayîmîya firtonê, barê gemîyê r’oja din r’êtine be’rê+. 19R’oja sisîya wana bi destê xwe hacetêd gemîyê avîtine be’rê. 20Ew çend r’oj bûn te’v û steyrk nedihatine xuyanê, firtone jî nedisekinî. Heyneser bona xilazbûnê gumana me h’emû hate bir’înê.

21Ew çend r’oj bûn jî bir’çî mabûn, Pawlos nava wanda sekinî û got: «Gerekê we gur’a min bikira e’vdno, ji Kirêtayê dernek’etana, hingê weyê ev zîyan û cefa nek’işanda. 22Niha jî ez hîvî dikim, ku hûn dil bidine ber xwe, çimkî pêştirî gemîyê zîyanê li me t’u kesî nebe. 23Çimkî hema vê şeva derbazbûyî milyak’etekî wî Xwedêyê ku ez p’ara Wî me û Wî dih’ebînim, minva xuya bû+
24û got: ‹Netirse, Pawlos! Gerekê tu li ber Qeyser bisekinî. Va Xwedê h’emûyêd t’evî te gemîyêda dane xatirê te›+. 25Niha dil bidine ber xwe e’vdno, çimkî ez Xwedêda bawer im, ku çawa minr’a hate gotinê, wê usa jî bibe. 26Lê t’enê emê bêne ajotinê û beja giravekê xin»+.

27Şeva çardeha bû ku em be’ra Adrîyatîkêda ji bê dihatine ajotinê. Nîvê şevê gemîvana k’ifş kir, ku digihîştine bejekê, 28k’ûrpîv avîtinê, dîtin ku qasî çil mêtirî bû, hinekî jî pêşda çûn, dîsa avîtinê dîtin ku qasî sî mêtirî bû. 29Hingê em tirsîyan ku nebe em cîkî kevirî xin, paşîya gemîyêva çar lengere avîtin û bi dua ç’e’vnihêr’îya sibehê bûn. 30Lê gemîvana xwest ku ji gemîyê bir’evin, qeyik ji gemîyê peya kirin, bi wê me’nîyê yançîye dixwazin pêşîya gemîyêva jî lengera bavêjin, 31Pawlos sersed û eskerar’a got: «Heger evana gemîyêda nemînin, hûn nikarin xilaz bin». 32Hingê eskera kapêd qeyikê qetandin, ber’dan ku wêda her’e.

33Berbanga sibehê Pawlos hîvî ji wan h’emûya kir ku nên bixwin û got: «Eva çardeh r’oj e ku hûn ç’e’vnihêr’î bir’çî mane û we t’u tişt nexwarîye. 34Awa ez hîvî ji we dikim, nanê xwe bixwin, ku ev jî bona xilazbûna we ye, t’êlekî p’or’ê serê weyê unda nebe»+. 35Û gava ev yek got, nan hilda li ber h’emûya şikirîya xwe Xwedê anî, kerkir û destpêkir xwar+. 36Wî çaxî bîn hate ber h’emûya, wan jî nan xwar. 37Em h’emû hevr’a gemîyêda dusid h’eftê şeş merî bûn. 38Gava nan xwarin, t’êr bûn, genim r’êtine be’rê gemî sivik kirin.

Qezîya gemîyê

39Sibeh ku zelal bû, e’rd nas nedikirin, lê delaveke be’rê r’aç’e’v kirin, ku hêşîya wê hebû û dixwestin belkî bikaribin binê gemîyê wir e’rdê xin. 40Lengere ji binî qetandin, be’rêda hiştin, hingê jî werisêd fitilokêd zivir’andinê ku digirtin sist kirin û bap’êşa pêş dane bê, xwe li wê hêşîya be’rê girtin. 41Lê li girekî binê avê xistin, lîlêda r’ûnişt, pozê gemîyê têda ma û îdî neh’ejîya, pişta wê jî ji dest qayîmîya pêla hûrdexweşî dibû. 42Hingê eskera qirar kirin ku girtîya bikujin, wekî sobek’arîyê nedin ner’evin. 43Lê sersed ku dixwest Pawlos xilaz kira, nehişt ku ew şêwira xwe bînine sêrî. Hingê e’mir kir ku yêd sobek’arîyê zanin, pêşîyê xwe bavêjine avê derêne bejê,+
44lê yêd mayîn, hinek ser t’exta, hinek jî ser p’arç’êd gemîyê derên. Û bi vî awayî aha h’emû xilaz bûn, derk’etine bejê.

28

Girava Maltayêda

28^1Gava em xilaz bûn, hingê em pê h’esîyan, ku navê wê giravê Malta ye. 2Binelîyêd wir gelek qedir-hurmet mer’a kirin, agir vêxistin, ji ber wê sermayê û barana ku destpêkir em qebûl kirin. 3Hingê Pawlos bermile qirş berev kir danî ser êgir, me’rek ji dest germê derk’et, dev avîte destê wî girt. 4Binelîya gava r’e’wirê destê wîva dardabûyî dît, hevr’a gotin: «Eva r’astî mêrkuj e, ji be’rê xilaz bû, lê xudanê Heqîyê nehişt ku ew bijî». 5Lê Pawlos r’e’wirê destê xweva dawşande nava êgir û zîyan li wî nebû+. 6Ewana jî hîvîya wê yekê bûn ku wê biwerime yan nişkêva bik’eve bimire, gava gelekî hîvîyê man û dîtin ku t’u tişt li wî nehat, fikirê xwe guhastin û gotin: «Eva xwedêk e»+.

7Li wî cîyê dor-berêd wan bergêd serwêrê wê giravê hebûn, ku navê wî Poplîyo bû. Ewî hurmet mer’a kir, sê r’oja em cem xwe xwey kirin. 8Bavê Poplîyo t’ayêda bi zikêşîyê nexweş p’aldayî bû. Pawlos çû cem wî, dua kir, destêd xwe danîne ser wî û ew qenc kir+. 9Gava ev yeka qewimî, nexweşêd mayîne wê giravêda jî dihatin qenc dibûn. 10Wana gelek qedir-hurmet mer’a kirin û gava em r’êk’etin, ew tiştêd ku bona r’ê wê kêrî me bihatana mer’a dagirtin.

Ji Maltayê h’eta R’omê

11Sê meha şûnda em bi gemîya Skenderyayê r’êk’etin, ku wê jî zivistan li wê giravêda derbaz kiribû, şikilê her du xudanêd Heval-cêwî[*] jî ser bû+. 12Em gihîştine Sîrekûsê, sê r’oja wir man. 13Ji wir jî em çûn gihîştine R’êgîyomê. R’ojekê şûnda bayê başûrê hat, em du r’ojada gihîştine Potîyolê. 14Wir me xûşk-bira dîtin û hîvî ji me kirin, ku em h’eftêkê wir bimînin. Û bi vî awayî em gihîştine R’omê. 15Xûşk-birayêd wir jî bona me bihîstibûn, pêşîya meda hatin h’eta Meydana Epîyû û Sê Mêvanxana. Pawlos ku ew dîtin, şikirî da Xwedê û dilê wî şidîya.

Pawlos R’omêda Mizgînîyê dide

16Gava em gihîştine R’omê[*] , îzin dane Pawlos ku t’enê t’evî wî eskerê ku nobedarîyê wî dike bimîne. 17Sê r’oja şûnda Pawlos gazî giregirêd cihûya kir, gava ew hatin, wanr’a got: «Gelî bira! Min tiştekî miqabilî cime’tê yan kal û bava nekirîye, lê Orşelîmêda ez girtim dame destê r’omayîya. 18Gava ez anîme ber dîwanê, xwestin min ber’din, çimkî ser min bona kuştinê t’u xirabî nedîtin+. 19Lê gava cihûya miqabilî wê yekê xeber dan, min îdî bêç’arîya xwe de’wa Qeyser kir, lê ne bona wê yekê, ku şikîyatê miletê xwe bikira[*] . 20Lema jî min hîvî kir, ku we bibînim û t’evî we xeber dim. Belê ez bona gumana Îsraêlê van qeyd-zincîrada me». 21Wana jî wîr’a got: «Me bona te ji Cihûstanê ne ne’me standîye, ne jî ji birayêd me kes hatîye bona xirabîya te gilî kirîye yan xeber daye. 22Lê em dixwazin ji te bibihên, k’a bîr û bawerîya te çi ye, çimkî bona wê k’omelê meva îdî e’yan e ku h’emû cîya miqabilî wê xeber didin».

23Awa r’ojek k’ifşkirin û wê r’ojêda gelek hatine wî cîyê ku Pawlos têda dima. Ewî sibê h’eta êvarê wanar’a bona P’adşatîya Xwedê şirovedikir û bi me’rîfetî dannasîn dikir, derheqa Îsada jî bi Qanûna Mûsa û nivîsarêd p’êxembera ew didane bawerkirinê+. 24Hineka xwe li gotinêd wî girtin, hineka jî bawer nekir. 25Awa berî çûyîna wan nava wanda bû dutîretî gava Pawlos ev yek got: «Çawa r’ast R’uh’ê Pîroz bi Îşaya p’êxember t’evî kal-bavêd me xeber da+
26û got:

‹Her’e cem vê cime’tê û bêje:

Hûnê bibihên û guh bidinê, lê fe’m nekin,
hûnê binihêr’in û dîna xwe bidinê, lê nebînin.

27Çimkî eva cime’ta serh’işk e,
bi guha giran dibihên
û ç’e’vêd xwe girtine,
wekî bi ç’e’va nebînin,
bi guha nebihên
û bi h’iş fe’m nekin, veneger’in,
ku Ez wan qenc kim›[*]+ .

28Awa bira weva e’yan be, wekî xilazkirina Xwedê necihûyar’a hate şandinê û ewê guhdarîya Wî bikin»[*]+ .

30Pawlos t’am du sala mala xweye k’irêkirîda ma, k’î jî dihate cem wî, h’emû qebûl dikirin. 31Ewî P’adşatîya Xwedê bi mêrk’îmî bê pêşîgirtin dannasîn dikir û derheqa Xudan Îsa Mesîhda hîn dikir+.

* 1:1 Lûqa 1:1-4.

* 1:4 Lûqa 24:49.

* 1:5 Metta 3:11; Marqos 1:8; Lûqa 3:16; Yûh’enna 1:33.

* 1:8 Metta 28:19; Marqos 16:15; Lûqa 24:47-48.

* 1:9 Marqos 16:19; Lûqa 24:50-51.

* 1:12 Bi gotineke din: «Kîlomêtirekê».

* 1:13 Metta 10:2-4; Marqos 3:16-19; Lûqa 6:14-16.

* 1:19 Metta 27:3-8.

* 1:20 Zebûr 69:25.

* 1:20# Zebûr 109:8.

* 2:1 Qanûna K’ahîntîyê 23:15-21; Qanûna Ducarî 16:9-11.

* 2:9 Wî çaxî «Asya» kêm û zêde weke T’irkya îroyîn nas dikirin.

* 2:15 Cihûya li gora e’detê xwe serê sibê nan nedixwarin h’eta sih’eta neha pey duar’a.

* 2:21 Yoêl 2:28-32.

* 2:23 Metta 27:35; Marqos 15:24; Lûqa 23:33; Yûh’enna 19:18.

* 2:24 Metta 28:5-6; Marqos 16:6; Lûqa 24:5.

* 2:28 Zebûr 16:8-11.

* 2:30 P’adşatî IV 7:12-13; Zebûr 132:11.

* 2:31 Zebûr 16:10.

* 2:35 Zebûr 110:1.

* 2:42 Li vê derê tê fe’mkirinê, ku bawermenda pêşîyê nan dixwar, paşê Şîva Xudan derbaz dikirin.

* 3:13 Derk’etin 3:14-15.

* 3:14 Lûqa 23:13-23.

* 3:21 Aha jî tê fe’mkirinê: «H’eta ku Xwedê her tiştî bîne sêrî», awa gotî her tiştêd ku bi devê p’êxembera derheqa Îsa Mesîhda hatine gotinê.

* 3:23 Qanûna Ducarî 18:15, 18, 19.

* 3:25 Nav hinek destnivîsarada dewsa «we» «me» heye.

* 3:25# Destpêbûn 22:18; 26:4.

* 4:11 Zebûr 118:22.

* 4:24 Derk’etin 20:11; Nehemîya 9:6; Zebûr 146:6.

* 4:26 Zebûr 2:1-2.

* 4:27 Metta 27:1-2; Marqos 15:1; Lûqa 23:1-11; Yûh’enna 18:28-29.

* 4:36 Navê «Barnabas» bi zimanê aramî xeber bi xeber: «Kur’ê Dildayînê». Aha tê fe’mkirinê: «Yê ku dil dida ber însên».

* 5:28 Metta 27:25.

* 6:1 «Cihûyêd îbranî» ew bûn ku li welatê xweda mezin bibûn zimanê Îbranî yan Aramî xeber didan.

* 6:9 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Libertîn», ku tê fe’mkirinê: «Azayîya xulama».

* 7:3 Destpêbûn 12:1.

* 7:5 Destpêbûn 17:8; 48:8.

* 7:7 Destpêbûn 15:13-14; Derk’etin 3:12.

* 7:8 Destpêbûn 17:10-14.

* 7:9 Destpêbûn 37:11-28; 39:2, 21.

* 7:10 Destpêbûn 37:1-36; 39:1–41:46.

* 7:11-15 Destpêbûn 41:53–47:31; 49:33.

* 7:16 Yêşû 24:32.

* 7:18 Derk’etin 1:7-8.

* 7:19 Derk’etin 1:10-11, 22.

* 7:20-22 Derk’etin 2:1-10.

* 7:28 Derk’etin 2:14.

* 7:29 Derk’etin 2:11-22; 18:3-4.

* 7:30-34 Derk’etin 3:1-10.

* 7:35 Derk’etin 2:14; 3:2.

* 7:36 Derk’etin 7:3; 14:21; Jimar 14:33.

* 7:37 Qanûna Ducarî 18:15.

* 7:38 Derk’etin 19:1–20:17; Qanûna Ducarî 5.

* 7:40 Derk’etin 32:1.

* 7:41 Derk’etin 32:2-6.

* 7:43 Amos 5:25-27.

* 7:44 Derk’etin 25:8-9, 40.

* 7:45 Yêşû 3:14-17.

* 7:46 P’adşatî II 7:1-16; Dîrok I 17:1-14.

* 7:47 P’adşatî III 6; Dîrok II 3:1-17.

* 7:50 Îşaya 66:1-2.

* 7:51 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Dil û guhada bê sinetno».

* 7:51# Îşaya 63:10.

* 7:60 Bi zaravekî din: «K’ete xewê». Aha tê fe’mkirinê: «R’uh’ê xwe da, mir».

* 8:3 K’arêd Şandîya 22:4-5; 26:9-11.

* 8:33 Îşaya 53:7-8.

* 8:36-37 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Fîlîpo wîr’a got: ‹Heger tu bi t’emamîya dilê xwe bawer dikî, dikarî›. Ewî lê veger’and û got: ‹Ez bawer dikim, ku Îsa Mesîh Kur’ê Xwedê ye›».

* 9:5 Nav hinek welger’andinêd kevinda ev jî heye: «‹Tu çifta xwe nikarî bavêjî şiva sertûj›. Ew jî lerizî û şaşmayî got: ‹Xudan, Tu çi dixwazî ez bikim?› Û Xudan wîr’a got».

* 9:25 Korint’î II 11:32-33.

* 10:30 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Berî çar r’oja, h’eta vî çaxî min r’ojî digirt û duayê sih’eta sisîya mala xweda dikir».

* 10:32 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Ewê bê ter’a xeber de».

* 10:34 Qanûna Ducarî 10:17.

* 10:45 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Sinetkirî».

* 10:45# Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Nesinetkirîyada».

* 11:16 K’arêd Şandîya 1:5.

* 11:19 K’arêd Şandîya 8:1-4.

* 11:20 Aha jî tê fe’mkirinê: «Merivêd ji welatêd mayîne ku yûnanî xeber didan».

* 11:28 K’arêd Şandîya 21:10.

* 13:1 «Nîgêr» jî çawa «merivê ç’ermê r’eş» tê fe’mkirinê.

* 13:1# Eva Hêrodesa, awa gotî Hêrodes-Antîpas, serwêrê Celîlê bû (Lûqa 3:1).

* 13:17 Derk’etin 1:7; 12:51.

* 13:18 Jimar 14:34.

* 13:18# Nav hinek destnivîsarada dewsa «li wan sebir kir» «ew xwey kirin» heye.

* 13:19 Qanûna Ducarî 7:1; Yêşû 14-19.

* 13:20 H’akimtî 2:16; P’adşatî I 3:20.

* 13:21 P’adşatî I 8:5; 10:21.

* 13:22 P’adşatî I 13:14.

* 13:24 Lûqa 3:3.

* 13:25 Lûqa 3:16.

* 13:28 Lûqa 23:21-23.

* 13:29 Lûqa 23:50-56.

* 13:31 K’arêd Şandîya 1:3.

* 13:33 Zebûr 2:7.

* 13:34 Îşaya 55:3.

* 13:35 Zebûr 16:10.

* 13:41 Hebaqûq 1:5.

* 13:47 Îşaya 49:6.

* 13:51 Lûqa 9:5.

* 14:15 Derk’etin 20:11; Zebûr 146:6.

* 15:1 Qanûna K’ahîntîyê 12:3.

* 15:7 K’arêd Şandîya 10.

* 15:8 K’arêd Şandîya 10:44; 2:4.

* 15:18 Amos 9:11-12 û Îşaya 45:21.

* 15:20 Derk’etin 34:15-17; Qanûna K’ahîntîyê 18:6-23; 17:10-16.

* 15:24 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Dibêjin: ‹Gerekê hûn bêne sinetkirinê û Qanûna Mûsa xwey kin›».

* 15:33-34 Nav hinek destnivîsar û welger’andinêd kevinda ev jî heye: «Lê li Sîlas xweş hat, li wir bimîne».

* 15:38 K’arêd Şandîya 13:13.

* 16:10 Lûqayê nivîsk’arê vê k’itêbê wî çaxî cem Pawlos bû, lema jî dibêje «me».

* 16:12 Fîlîpya Mekedonyayêda bû, ne ser e’rdê Îtalyayê bû, lê dîsa «bajarekî R’omayê» dihate h’esabê (bi yûnanî xeber bi xeber dibêje, ku ew «Kolonîya R’omayê» ye). Heqê bajarvanêd Fîlîpyayê weke heqê her bajarvanekî ji bajarêd Îtalyayêye mayîn bû, mesele, xweserîxwe dîwana xwe dikirin, xerc nedidane R’omê. Lema r’êzêd 16:21-da merivêd bajêr xwe h’esab dikin çawa bajarvanêd R’omayê.

* 16:27 Wî çaxî gava girtîk ji kelê bir’evîya, hingê çi ceza ku digihîşte girtî, gerekê serwêrê kelê dewsa wî bik’işanda. Awa gotî, heger yekî hêjayî mirinê bir’evîya, hingê gerekê serwêrê kelê dewsa wî bihata kuştinê.

* 17:24 P’adşatî III 8:27.

* 17:28 Eva gotina ji zanekî bi navê Epîmênîdes bû. Ew yekî şayîr bû û ji bajarê Kinososê girava Kirêtîyê bû. Ew qasî 600 salî berî Îsa Mesîh bibû.

* 17:28# Eva gotina ji nivîsareke Aratûs şayîr e, ku bona xwedêkî xwe nivîsîye, k’îjanî yûnana dih’eband. Aratûs şayîr ji qeza Kîlîkyayê bû, qasî 300 salî berî Îsa Mesîh bibû. Pawlos xwexa jî ji qeza Kîlîkyayê bû.

* 18:5 Nav hinek destnivîsarada dewsa «Xeber» «R’uh’va» heye, ku hin aha fe’m dikin: «Bi alava R’uh’va girêdayî».

* 18:18 Wê ad-qirarêr’a «nezîr» dibêjin. Derheqa qeyde-qanûnêd nezîrda Jimar 6:1-21-da bixûnin.

* 18:21 Nav hinek destnivîsarada aha ye: «Ez gerekê e’se evê cejina ku tê Orşelîmêda derbaz kim. Lê ezê dîsa ser weda bêm, heger Xwedê h’iz bike».

* 18:25 Aha jî tê fe’mkirinê: «Bi alava R’uh’ê Xwedê».

* 19:4 Lûqa 3:1-18.

* 19:21 Aha jî tê fe’mkirinê: «Pawlos bi r’êberîya R’uh’ qirar kir».

* 19:35 K’atibê bajêr ji nava k’oma giregirêd bajêrda yekî e’yan bû. Xebateke wî jî ew bû, wekî qirarêd civîna bajarvana binivîse û e’lam bike.

* 19:35# Bi gotineke din: «Micêwir û bajarê wê p’ûtê ne».

* 20:15 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Şev mane Trîgîlyayê».

* 20:24 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «bi eşq û şa».

* 20:28 Aha jî tê fe’mkirinê: «Serwêr».

* 21:8 K’arêd Şandîya 6:1-6; 8:5.

* 21:10 K’arêd Şandîya 11:28.

* 21:23 Wê ad-qirarêr’a «nezîr» dibêjin. Derheqa qeyde-qanûnêd nezîrda Jimar 6:13-21-da bixûnin.

* 21:25 K’arêd Şandîya 15:29.

* 21:26 Bona cihûyêd ku xwe paqij dikirin, çawa h’elal bûyî, wanr’a qurban dihate dayînê.

* 22:3 K’arêd Şandîya 5:34-39.

* 22:4 K’arêd Şandîya 8:3; 26:9-11.

* 22:20 K’arêd Şandîya 7:58.

* 23:3 Metta 23:27-28.

* 23:5 Derk’etin 22:28.

* 23:8 Metta 22:23; Marqos 12:18; Lûqa 20:27.

* 23:30 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Saxîya te dixwazim».

* 24:6 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Me dixwest ku em dîwana wî anegorî qanûna xwe bikin, (r’êza 7) lê Lûsyoyê serh’ezar ser meda girt, bi zorê ji destê me stand û e’mir kir, ku şikîyatkirê wî bêne cem te».

* 24:21 K’arêd Şandîya 23:6.

* 26:11 K’arêd Şandîya 8:3; 22:4-5.

* 26:14 Bi yûnanî xeber bi xeber aha ye: «Tu çifta nikarî bavêjî şiva sertûj».

* 26:20 K’arêd Şandîya 9:20-29.

* 26:23 Korint’î I 15:20; Îşaya 42:6; 49:6.

* 26:28 Aha jî tê fe’mkirinê: «Hindik ma ku tu min jî bikî mesîhî».

* 27:9 Bi gotineke din: «R’ojîya R’oja K’ewandinê» (Qanûna K’ahîntîyê 16:29; 23:26-32). R’oja vê cejinê her sal hev nagire, carna dik’eve meha neha, carna jî ya deha. Heger ev serhatî sala 59-da qewimîbe çawa hinek zane bawer dikin, hingê ev qewimandin dik’eve 5-ê meha deha h’esabê niha.

* 27:14 «Êvrîkilon» bi zimanê yûnanî aha tê fe’mkirinê: «Bayê ku ji bakur-r’ohilatê tê».

* 28:11 Usa tê fe’mkirinê ku şikilê «xudanêd Heval-cêwî» ser pozê gemîyê darda k’olayî bûn, yan jî «xudanêd Heval-cêwî» navê gemîyê bû. «Xudanêd Heval-cêwî» ew xwexa xwedêyêd yûnanaye heval-cêwî bûn, kur’êd Zews, navê yekî Kastor, navê yê din jî Polûks bû. Gemîvana ew dih’ebandin, bi yûnanî jî wanr’a digotin: «Dîyoskûro».

* 28:16 Nav hinek destnivîsarada ev jî heye: «Sersed girtî spartine seresker».

* 28:19 K’arêd Şandîya 25:11.

* 28:27 Îşaya 6:9-10.

* 28:28 Nav hinek destnivîsarada r’êza 29-a jî heye: «Û gava ev yek got, cihû derk’etine derva û qir’ika hev digirtin».

+ 1:1 Lûqa 1:3, Marqos 16:19, Lûqa 24:51

+ 1:3 Metta 28:17, Marqos 16:14, Lûqa 24:15-49, Yûh’enna 20:19-29, Korint’î I 15:5-7

+ 1:4 Lûqa 24:49

+ 1:5 Lûqa 3:3, Yoêl 2:28

+ 1:6 Amos 9:11, Mîxa 4:8, Lûqa 17:20, Lûqa 19:11

+ 1:7 T’êsalonîkî I 5:1

+ 1:8 K’arêd Şandîya 8:1, K’arêd Şandîya 8:14, Lûqa 24:48-49, Marqos 16:15

+ 1:9 Marqos 16:19

+ 1:10 Danîyêl 7:9, Danîyêl 10:6, Marqos 9:3, Yûh’enna 20:12

+ 1:11 Metta 16:27

+ 1:12 P’adşatî II 15:30, Zekerîya 14:4

+ 1:13 Metta 10:2-4, Marqos 3:17-18, Lûqa 6:14-16

+ 1:14 Marqos 3:31, Marqos 6:3, Yûh’enna 2:12, Yûh’enna 7:3, Korint’î I 9:5, Galatî 1:19

+ 1:16 Lûqa 22:47, Lûqa 22:37, Lûqa 24:44
+ 1:17 Yûh’enna 6:71, Yûh’enna 13:21
+ 1:19 Metta 27:8
+ 1:20 Zebûr 69:25, Zebûr 109:8
+ 1:22 Lûqa 3:3, Lûqa 24:48
+ 1:23 K’arêd Şandîya 18:7, Kolosî 4:11

+ 1:24 P’adşatî III 8:39, Dîrok I 28:9, Dîrok II 6:30, K’arêd Şandîya 15:8

+ 1:26 Mesele 16:33

+ 2:1 Derk’etin 23:16, Derk’etin 34:22, Q. K’ahîntîyê 23:15, Q. Ducarî 16:9, K’arêd Şandîya 20:16

+ 2:3 Metta 3:11

+ 2:4 K’arêd Şandîya 4:31, K’arêd Şandîya 13:52, Lûqa 24:49, K’arêd Şandîya 1:4-5

+ 2:11 K’arêd Şandîya 6:5, K’arêd Şandîya 13:43

+ 2:13 Korint’î I 14:23
+ 2:16 Yoêl 2:28-32
+ 2:17 Îşaya 32:15, Îşaya 44:3, Hezeqêl 39:29
+ 2:19 Metta 24:30, Lûqa 21:11, E’yantî 8:7

+ 2:20 Îşaya 13:10, Hezeqêl 32:7-8, E’yantî 6:12

+ 2:21 R’omayî 10:13
+ 2:22 Yûh’enna 3:2
+ 2:23 Lûqa 22:22, Lûqa 23:33
+ 2:24 Lûqa 24:5-6, R’omayî 8:11
+ 2:25 Zebûr 16:8-11

+ 2:27 Îbo 33:28, Zebûr 30:3, Zebûr 49:15, Zebûr 86:13, Îşaya 38:17

+ 2:28 Metta 7:14, Zebûr 16:8-11, K’arêd Şandîya 13:35

+ 2:29 P’adşatî III 2:10, Nehemîya 3:16, K’arêd Şandîya 13:36

+ 2:30 P’adşatî II 23:2, P’adşatî II 7:12-16, Zebûr 132:11

+ 2:31 Zebûr 16:10

+ 2:33 Zebûr 110:1, Marqos 16:19, K’arêd Şandîya 7:55-56, R’omayî 8:34, Îbranî 1:3

+ 2:34 Zebûr 110:1, Lûqa 20:42-43

+ 2:37 Lûqa 3:10, K’arêd Şandîya 16:30

+ 2:38 Marqos 1:4, K’arêd Şandîya 10:48, Lûqa 11:13, K’arêd Şandîya 8:15

+ 2:39 Efesî 2:13
+ 2:44 K’arêd Şandîya 4:32-37
+ 3:2 K’arêd Şandîya 14:8
+ 3:6 Korint’î II 6:10

+ 3:7 Marqos 1:31, Marqos 5:41, Marqos 9:27, K’arêd Şandîya 9:41

+ 3:8 Îşaya 35:6, K’arêd Şandîya 14:10

+ 3:11 Yûh’enna 10:23, K’arêd Şandîya 5:12

+ 3:13 Derk’etin 3:6, Yûh’enna 8:54, Yûh’enna 17:1, Petrûs II 1:17, Lûqa 23:14, Yûh’enna 19:12

+ 3:14 Lûqa 23:18
+ 3:17 K’arêd Şandîya 13:27, Tîmot’êyo I 1:13
+ 3:21 Lûqa 1:69-70, R’omayî 1:2

+ 3:22 Q. Ducarî 18:15-16, Metta 17:5, K’arêd Şandîya 7:37

+ 3:23 Q. K’ahîntîyê 23:29, Q. Ducarî 18:19
+ 3:24 P’adşatî I 3:19-20
+ 3:25 Destpêbûn 22:18, Destpêbûn 26:4
+ 4:1 Metta 22:23, K’arêd Şandîya 23:8
+ 4:3 Lûqa 21:12
+ 4:6 Metta 26:3, Lûqa 3:2, Yûh’enna 18:13
+ 4:7 Lûqa 20:2

+ 4:8 Marqos 13:11, K’arêd Şandîya 6:10, K’arêd Şandîya 13:9

+ 4:9 K’arêd Şandîya 3:6-8
+ 4:11 Zebûr 118:22, Lûqa 20:17, Petrûs I 2:7
+ 4:12 Metta 1:21
+ 4:14 K’arêd Şandîya 3:11
+ 4:19 K’arêd Şandîya 5:29

+ 4:21 Lûqa 20:6, Lûqa 22:2, K’arêd Şandîya 5:26

+ 4:24 Derk’etin 20:11

+ 4:26 Zebûr 2:1-2

+ 4:27 Lûqa 23:1, Lûqa 23:11, K’arêd Şandîya 3:13

+ 4:29 Efesî 6:19

+ 4:31 K’arêd Şandîya 2:4, K’arêd Şandîya 13:52

+ 4:32 K’arêd Şandîya 2:44

+ 4:34 Korint’î II 8:14

+ 4:36 K’arêd Şandîya 9:27, K’arêd Şandîya 13:2, K’arêd Şandîya 15:36, Galatî 2:9

+ 5:4 Zanebêj 5:5-6

+ 5:12 Marqos 16:20, Yûh’enna 10:23, K’arêd Şandîya 3:11

+ 5:15 Marqos 6:55, K’arêd Şandîya 19:11-12

+ 5:17 K’arêd Şandîya 4:1, K’arêd Şandîya 23:8, Marqos 15:10, K’arêd Şandîya 13:45

+ 5:18 Lûqa 21:12, K’arêd Şandîya 4:3

+ 5:19 K’arêd Şandîya 12:7-10, K’arêd Şandîya 16:26

+ 5:26 Lûqa 20:6, Lûqa 22:2, K’arêd Şandîya 4:21

+ 5:27 Metta 10:17, Metta 26:59
+ 5:28 K’arêd Şandîya 4:17-18, Metta 27:25
+ 5:29 K’arêd Şandîya 4:19
+ 5:32 Lûqa 24:48, Yûh’enna 15:26
+ 5:33 K’arêd Şandîya 7:54
+ 5:34 K’arêd Şandîya 22:3, Yêremîya 26:17
+ 5:37 Jimar 1:2, Dîrok I 21:1, Lûqa 2:2
+ 5:38 Lûrînêd Yêremîya 3:37
+ 5:39 Îşaya 8:9-10

+ 5:41 Metta 5:12, Petrûs I 4:13-14, Korint’î II 12:10

+ 6:1 K’arêd Şandîya 9:29

+ 6:3 Tîmot’êyo I 3:8

+ 6:5 K’arêd Şandîya 8:5, K’arêd Şandîya 21:8, K’arêd Şandîya 2:11, K’arêd Şandîya 13:43

+ 6:6 Tîmot’êyo I 4:14, Tîmot’êyo I 5:22, Tîmot’êyo II 1:6

+ 6:7 K’arêd Şandîya 12:24, K’arêd Şandîya 19:20

+ 6:10 K’arêd Şandîya 4:8, Lûqa 21:15
+ 6:11 P’adşatî III 21:10, Metta 26:59
+ 6:13 K’arêd Şandîya 21:28

+ 6:14 Metta 26:61, Yûh’enna 2:19-22, Metta 5:17

+ 7:2 Destpêbûn 11:31, Destpêbûn 12:4
+ 7:3 Destpêbûn 12:1
+ 7:4 Destpêbûn 11:32

+ 7:5 Destpêbûn 15:3, Destpêbûn 18:10, Destpêbûn 12:7, Destpêbûn 13:15, Destpêbûn 15:18

+ 7:6 Destpêbûn 15:13, Derk’etin 12:40

+ 7:7 Destpêbûn 15:14, Derk’etin 3:12

+ 7:8 Destpêbûn 17:9-14, Destpêbûn 21:2-4, Destpêbûn 25:26, Destpêbûn 29:31-35, Destpêbûn 30:5-24

+ 7:9 Destpêbûn 37:11, Destpêbûn 37:28, Destpêbûn 39:2

+ 7:10 Destpêbûn 41:37-43
+ 7:12 Destpêbûn 42:1-5
+ 7:13 Destpêbûn 43:1-15, Destpêbûn 45:1-4
+ 7:14 Destpêbûn 45:9-10, Destpêbûn 46:27

+ 7:15 Destpêbûn 46:5, Destpêbûn 46:28, Destpêbûn 49:33, Derk’etin 1:6

+ 7:16 Destpêbûn 50:25, Yêşû 24:32
+ 7:17 Derk’etin 1:7, Derk’etin 1:12
+ 7:18 Derk’etin 1:8
+ 7:19 Derk’etin 1:10-11, Derk’etin 1:16
+ 7:20 Derk’etin 2:2-3, Îbranî 11:23
+ 7:21 Derk’etin 2:3-10
+ 7:24 Derk’etin 2:11-12
+ 7:28 Derk’etin 2:13-14

+ 7:29 Derk’etin 2:15, Derk’etin 2:22, Derk’etin 18:3-5

+ 7:30 Derk’etin 3:2
+ 7:32 Derk’etin 3:6
+ 7:33 Yêşû 5:15
+ 7:34 Derk’etin 3:5, Derk’etin 3:8-10
+ 7:35 Derk’etin 2:14

+ 7:36 Derk’etin 14:27-31, Q. Ducarî 1:3, Q. Ducarî 8:2

+ 7:37 Q. Ducarî 18:15, K’arêd Şandîya 3:22
+ 7:38 Derk’etin 19:3, Q. Ducarî 5:27
+ 7:39 Derk’etin 16:3, Jimar 11:4-6
+ 7:40 Derk’etin 32:1, Derk’etin 32:23
+ 7:41 Derk’etin 32:4-6, Îşaya 2:8
+ 7:42 Q. Ducarî 4:19, Zebûr 81:12

+ 7:43 P’adşatî III 11:5-7, P’adşatî IV 23:13, Amos 5:25-27

+ 7:44 Derk’etin 38:21, E’yantî 15:5, Derk’etin 25:40

+ 7:45 Yêşû 3:14-17, Yêşû 3:10

+ 7:46 Zebûr 89:19-20, P’adşatî II 7:1-2, P’adşatî III 8:17

+ 7:47 P’adşatî III 6

+ 7:48 P’adşatî III 8:27, K’arêd Şandîya 17:24

+ 7:50 Îşaya 66:1-2

+ 7:51 Derk’etin 32:9, Q. Ducarî 10:16, Q. Ducarî 10:16, Yêremîya 4:4, Yêremîya 9:26, Îşaya 63:10, Malaxî 3:6

+ 7:52 P’adşatî III 18:4, Dîrok II 24:21, Yêremîya 2:30, Metta 23:37

+ 7:53 Q. Ducarî 33:2, Galatî 3:19, Îbranî 2:2

+ 7:54 K’arêd Şandîya 5:33

+ 7:55 Derk’etin 24:16, Îşaya 6:1, Zebûr 110:1, Marqos 16:19

+ 7:56 Marqos 1:10, Zebûr 110:1, Danîyêl 7:13, Marqos 16:19, K’arêd Şandîya 7:56, Îbranî 1:3

+ 7:58 Q. K’ahîntîyê 24:14-16, Jimar 15:35-36, P’adşatî III 21:13, K’arêd Şandîya 8:1, K’arêd Şandîya 22:20

+ 7:59 Zebûr 31:5, Lûqa 23:46

+ 7:60 Lûqa 22:41, Lûqa 23:34

+ 8:1 K’arêd Şandîya 22:20, Yûh’enna 16:2, Metta 10:23

+ 8:3 Galatî 1:13, Korint’î I 15:9, Fîlîpî 3:6

+ 8:4 Marqos 4:14, K’arêd Şandîya 11:19
+ 8:5 K’arêd Şandîya 6:5, K’arêd Şandîya 21:8
+ 8:7 Lûqa 4:35, Marqos 16:17-18

+ 8:13 Metta 28:19, K’arêd Şandîya 16:33, K’arêd Şandîya 18:8

+ 8:14 K’arêd Şandîya 1:8

+ 8:15 K’arêd Şandîya 2:38

+ 8:16 Metta 28:19, K’arêd Şandîya 19:5, K’arêd Şandîya 10:44, K’arêd Şandîya 11:15

+ 8:17 K’arêd Şandîya 9:17, K’arêd Şandîya 19:6

+ 8:22 Danîyêl 4:27, Tîmot’êyo II 2:25
+ 8:24 Derk’etin 8:8
+ 8:25 Yûh’enna 4:39

+ 8:26 K’arêd Şandîya 5:19, K’arêd Şandîya 10:4, K’arêd Şandîya 11:13, K’arêd Şandîya 12:7, K’arêd Şandîya 27:23

+ 8:27 Yêremîya 38:7
+ 8:29 K’arêd Şandîya 10:19
+ 8:31 R’omayî 10:14
+ 8:33 Îşaya 53:7-8
+ 8:35 Lûqa 24:27

+ 8:39 P’adşatî IV 2:16, Hezeqêl 3:12, Hezeqêl 8:3

+ 8:40 Yêşû 13:3

+ 9:1 K’arêd Şandîya 8:3, Yûh’enna 16:2

+ 9:3 K’arêd Şandîya 22:6-11, K’arêd Şandîya 26:12-18

+ 9:7 Danîyêl 10:7

+ 9:10 K’arêd Şandîya 22:12, Destpêbûn 22:1

+ 9:11 K’arêd Şandîya 21:39, K’arêd Şandîya 22:3

+ 9:15 R’omayî 1:5, Galatî 1:15-16, Tîmot’êyo I 2:7, Yêremîya 1:4-5

+ 9:16 K’arêd Şandîya 20:23, T’êsalonîkî I 3:3

+ 9:17 K’arêd Şandîya 8:17, K’arêd Şandîya 19:6

+ 9:19 Galatî 1:17
+ 9:21 Galatî 1:13, Galatî 1:23
+ 9:22 Tîmot’êyo I 1:12, K’arêd Şandîya 18:28

+ 9:23 K’arêd Şandîya 20:3, K’arêd Şandîya 23:30

+ 9:25 Yêşû 2:15, P’adşatî I 19:12, Korint’î II 11:33

+ 9:27 K’arêd Şandîya 4:36, K’arêd Şandîya 13:2, K’arêd Şandîya 15:36, Galatî 2:9, Korint’î I 9:6, Galatî 1:18-19

+ 9:29 K’arêd Şandîya 6:1
+ 9:30 K’arêd Şandîya 11:25
+ 9:34 K’arêd Şandîya 3:6

+ 9:36 Yêşû 19:46, Yûh’enna 13:14, Tîmot’êyo I 2:10, Tîmot’êyo I 5:10

+ 9:40 Metta 9:25, K’arêd Şandîya 28:8, Aqûb 5:16

+ 9:41 Marqos 1:31, Marqos 5:41, Marqos 9:27, K’arêd Şandîya 3:7

+ 10:2 Metta 8:10, Lûqa 7:4-5
+ 10:3 K’arêd Şandîya 3:1
+ 10:4 K’arêd Şandîya 8:26, E’yantî 8:4
+ 10:6 K’arêd Şandîya 9:43
+ 10:9 K’arêd Şandîya 11:5-14

+ 10:14 Q. K’ahîntîyê 11:2, Q. Ducarî 14:3, Hezeqêl 4:14

+ 10:15 Marqos 7:15-16, R’omayî 14:14, Tîmot’êyo I 4:4, Tîto 1:15

+ 10:19 K’arêd Şandîya 8:29
+ 10:22 Lûqa 7:4-5
+ 10:25 Danîyêl 2:46, K’arêd Şandîya 16:29
+ 10:26 E’yantî 19:10, E’yantî 22:8-9
+ 10:28 Yûh’enna 4:9, Yûh’enna 18:28

+ 10:34 Q. Ducarî 10:17, R’omayî 2:11, R’omayî 10:12

+ 10:35 Îşaya 64:5, R’omayî 10:12
+ 10:36 Îşaya 52:7
+ 10:37 Marqos 1:14

+ 10:38 Metta 3:16, Yûh’enna 1:32-33, Metta 4:24, Lûqa 13:16

+ 10:42 Yûh’enna 5:22, K’arêd Şandîya 17:31, Petrûs I 4:5, Tîmot’êyo II 4:1

+ 10:43 Lûqa 24:27, R’omayî 3:21
+ 10:46 Marqos 16:17, Korint’î I 12:10
+ 10:47 K’arêd Şandîya 2:4
+ 10:48 K’arêd Şandîya 2:38
+ 11:2 K’arêd Şandîya 15:1, Galatî 2:12
+ 11:3 Lûqa 15:2, Galatî 2:12
+ 11:5 K’arêd Şandîya 10:9-32
+ 11:9 Marqos 7:19, K’arêd Şandîya 10:15
+ 11:12 K’arêd Şandîya 15:9
+ 11:13 K’arêd Şandîya 8:26
+ 11:15 K’arêd Şandîya 10:44
+ 11:16 K’arêd Şandîya 1:5
+ 11:17 K’arêd Şandîya 2:38
+ 11:19 K’arêd Şandîya 8:1

+ 11:22 K’arêd Şandîya 4:36, K’arêd Şandîya 9:27, K’arêd Şandîya 13:1

+ 11:24 K’arêd Şandîya 6:5

+ 11:25 K’arêd Şandîya 9:30

+ 11:27 K’arêd Şandîya 13:1, K’arêd Şandîya 15:32

+ 11:28 K’arêd Şandîya 21:10, Metta 24:7, K’arêd Şandîya 18:2

+ 12:2 Lûqa 5:10, Marqos 10:39
+ 12:3 Derk’etin 12:15
+ 12:4 Lûqa 22:33
+ 12:5 Korint’î II 1:11, Efesî 6:18

+ 12:7 K’arêd Şandîya 8:26, K’arêd Şandîya 16:26

+ 12:10 K’arêd Şandîya 5:19, K’arêd Şandîya 16:26

+ 12:11 Zebûr 34:6, Zebûr 91:11, Korint’î II 1:10

+ 12:12 K’arêd Şandîya 13:5, K’arêd Şandîya 15:37, Petrûs I 5:13, Kolosî 4:10, Tîmot’êyo II 4:11, Filîmon 1:24

+ 12:15 Metta 18:10-11, Îbranî 1:14

+ 12:17 K’arêd Şandîya 15:13, K’arêd Şandîya 21:18, Aqûb 1:1, Galatî 1:19, Galatî 2:9

+ 12:23 Danîyêl 5:23, E’yantî 16:9, P’adşatî II 24:16, P’adşatî IV 19:35

+ 12:24 K’arêd Şandîya 6:7, K’arêd Şandîya 19:20

+ 12:25 K’arêd Şandîya 11:29-30, K’arêd Şandîya 12:12

+ 13:1 K’arêd Şandîya 11:27, K’arêd Şandîya 4:36, K’arêd Şandîya 11:22, Lûqa 3:1

+ 13:2 Lûqa 2:37, R’omayî 1:1, Galatî 1:15

+ 13:5 K’arêd Şandîya 12:12, K’arêd Şandîya 15:37, Kolosî 4:10

+ 13:6 Metta 7:15

+ 13:9 K’arêd Şandîya 4:8, K’arêd Şandîya 6:10

+ 13:13 K’arêd Şandîya 15:38
+ 13:15 Lûqa 8:41, K’arêd Şandîya 18:8
+ 13:17 Derk’etin 1:7, Derk’etin 12:51

+ 13:18 Derk’etin 16:35, Zebûr 95:10, Q. Ducarî 9:7

+ 13:19 Q. Ducarî 7:1, Yêşû 14:1, H’akimtî 2:16, H’akimtî 3:9, P’adşatî I 12:11

+ 13:21 P’adşatî I 8:5, P’adşatî I 9:1, P’adşatî I 10:1, P’adşatî I 13:1

+ 13:22 P’adşatî I 15:23, P’adşatî I 13:14, Zebûr 89:19-20, Îşaya 44:28

+ 13:24 Lûqa 3:3

+ 13:25 Lûqa 3:16, Yûh’enna 1:20, Yûh’enna 1:27

+ 13:27 K’arêd Şandîya 3:17, Lûqa 24:26-27
+ 13:28 Lûqa 23:23
+ 13:29 Lûqa 23:53
+ 13:30 Lûqa 24:6
+ 13:31 K’arêd Şandîya 1:3, Lûqa 24:48
+ 13:32 Zebûr 2:7, Îbranî 1:5, Îbranî 5:5
+ 13:34 R’omayî 6:9, Îşaya 55:3
+ 13:35 Zebûr 16:10, K’arêd Şandîya 2:27

+ 13:36 P’adşatî III 2:10, K’arêd Şandîya 2:29

+ 13:38 Metta 1:21, Yûh’enna I 2:12

+ 13:39 R’omayî 3:20, Galatî 2:16, Galatî 3:11, Îşaya 53:11, R’omayî 3:28

+ 13:40 Hebaqûq 1:5

+ 13:43 K’arêd Şandîya 2:11, K’arêd Şandîya 6:5

+ 13:45 K’arêd Şandîya 5:17

+ 13:46 K’arêd Şandîya 4:30, Efesî 6:19, Metta 10:11, Metta 22:8, E’yantî 3:4, Marqos 12:9, K’arêd Şandîya 18:6

+ 13:47 Îşaya 49:6, K’arêd Şandîya 26:23
+ 13:50 T’êsalonîkî I 2:15
+ 13:51 Metta 10:14, Marqos 6:11, Lûqa 9:5

+ 13:52 K’arêd Şandîya 2:4, K’arêd Şandîya 4:31

+ 14:1 K’arêd Şandîya 13:5
+ 14:3 K’arêd Şandîya 4:30, Efesî 6:19
+ 14:4 Metta 10:34, Lûqa 12:51
+ 14:6 Metta 10:23
+ 14:8 K’arêd Şandîya 3:2
+ 14:9 Metta 9:2
+ 14:10 Îşaya 35:6, K’arêd Şandîya 3:8
+ 14:11 K’arêd Şandîya 28:6
+ 14:13 Danîyêl 2:46
+ 14:14 Jimar 14:6, Marqos 14:63
+ 14:15 Derk’etin 20:11, T’êsalonîkî I 1:9
+ 14:16 Mîxa 4:5

+ 14:17 Q. K’ahîntîyê 26:4, Metta 5:45, Zebûr 104:15

+ 14:19 Korint’î II 11:25

+ 14:22 Kolosî 1:23, Yûh’enna 15:20, Petrûs I 2:21, Petrûs I 5:9, T’êsalonîkî I 3:3, Tîmot’êyo II 3:12

+ 14:23 K’arêd Şandîya 13:2, K’arêd Şandîya 20:32

+ 14:26 K’arêd Şandîya 13:3
+ 15:1 Q. K’ahîntîyê 12:3
+ 15:2 Galatî 5:2
+ 15:7 K’arêd Şandîya 10:20

+ 15:8 P’adşatî III 8:39, Dîrok I 28:9, Dîrok II 6:30, K’arêd Şandîya 1:24, K’arêd Şandîya 10:44, K’arêd Şandîya 10:47

+ 15:9 K’arêd Şandîya 11:12, Zebûr 51:10
+ 15:10 Galatî 5:1
+ 15:11 Efesî 2:8, Tîto 2:11, Tîto 3:7

+ 15:13 K’arêd Şandîya 12:17, Aqûb 1:1, Galatî 1:19, Galatî 2:9

+ 15:17 Amos 9:11-12

+ 15:20 Danîyêl 1:8, Korint’î I 8:1, Korint’î I 10:19-20, E’yantî 2:14, Q. K’ahîntîyê 3:17, Q. K’ahîntîyê 17:14, Q. Ducarî 12:23-24

+ 15:22 Petrûs I 5:12, Korint’î II 1:19, T’êsalonîkî II 1:1

+ 15:24 Galatî 1:7, Galatî 5:10
+ 15:28 K’arêd Şandîya 15:20
+ 15:32 K’arêd Şandîya 11:27
+ 15:35 K’arêd Şandîya 13:1

+ 15:37 K’arêd Şandîya 12:12, K’arêd Şandîya 13:5, Kolosî 4:10

+ 15:38 K’arêd Şandîya 13:13

+ 15:40 K’arêd Şandîya 15:32

+ 16:1 R’omayî 16:21, Korint’î I 4:17, Fîlîpî 2:19, Kolosî 1:1, T’êsalonîkî I 3:2, T’êsalonîkî II 1:1, Tîmot’êyo I 1:2, Tîmot’êyo II 1:2

+ 16:3 Korint’î I 9:20, Galatî 2:3
+ 16:4 K’arêd Şandîya 15:28-29
+ 16:5 K’arêd Şandîya 6:7
+ 16:6 K’arêd Şandîya 18:23
+ 16:7 Fîlîpî 1:19

+ 16:8 K’arêd Şandîya 20:5, Korint’î II 2:12, Tîmot’êyo II 4:13

+ 16:12 Fîlîpî 1:1

+ 16:14 Lûqa 24:45

+ 16:15 K’arêd Şandîya 11:14, K’arêd Şandîya 16:33-34

+ 16:17 Danîyêl 3:26
+ 16:18 Marqos 9:38
+ 16:21 Ezra 4:13, Ester 3:8

+ 16:22 Korint’î II 6:4-5, Korint’î II 11:23-25

+ 16:24 Yêremîya 20:2, Yêremîya 29:26, T’êsalonîkî I 2:2

+ 16:25 Zebûr 42:8, Zebûr 119:62

+ 16:26 K’arêd Şandîya 4:31, K’arêd Şandîya 5:19, K’arêd Şandîya 12:7, K’arêd Şandîya 12:10

+ 16:27 P’adşatî III 20:39, K’arêd Şandîya 12:19

+ 16:29 Danîyêl 2:46, K’arêd Şandîya 10:25
+ 16:30 Lûqa 3:10, K’arêd Şandîya 2:37
+ 16:31 Marqos 16:16, R’omayî 10:9

+ 16:33 K’arêd Şandîya 11:14, K’arêd Şandîya 16:15

+ 16:34 Yûh’enna 4:53, K’arêd Şandîya 18:8
+ 16:37 K’arêd Şandîya 22:25
+ 16:39 Metta 8:34
+ 16:40 K’arêd Şandîya 16:14
+ 17:1 Fîlîpî 4:16

+ 17:2 K’arêd Şandîya 13:5, K’arêd Şandîya 14:1

+ 17:3 Lûqa 24:26-27
+ 17:5 T’êsalonîkî I 2:14-16
+ 17:7 Lûqa 23:2
+ 17:16 Petrûs II 2:8
+ 17:19 Marqos 1:27

+ 17:24 Îşaya 42:5, Metta 11:25, P’adşatî III 8:27, K’arêd Şandîya 7:48

+ 17:25 Zebûr 50:8-12, Destpêbûn 2:7, Îbo 33:4

+ 17:26 Destpêbûn 3:20, Q. Ducarî 32:8
+ 17:28 Jimar 16:22, Îbo 12:10
+ 17:29 Îşaya 40:18-19, Îşaya 46:5

+ 17:30 Petrûs I 1:14, R’omayî 3:25-26, Efesî 4:18

+ 17:31 Metta 12:36, Yûh’enna 5:22, K’arêd Şandîya 10:42, Petrûs I 4:5

+ 18:2 R’omayî 16:3, Korint’î I 16:19, Tîmot’êyo II 4:19, K’arêd Şandîya 11:28

+ 18:4 K’arêd Şandîya 13:5

+ 18:5 T’êsalonîkî I 3:6

+ 18:6 Hezeqêl 18:13, Hezeqêl 33:4, K’arêd Şandîya 13:46

+ 18:8 Lûqa 8:41, K’arêd Şandîya 13:15, Korint’î I 1:14, Yûh’enna 4:53, K’arêd Şandîya 16:34

+ 18:15 K’arêd Şandîya 23:29

+ 18:18 K’arêd Şandîya 18:2, R’omayî 16:1, Jimar 6:5, Jimar 6:9

+ 18:19 K’arêd Şandîya 19:1, K’arêd Şandîya 20:16

+ 18:21 Aqûb 4:15

+ 18:23 K’arêd Şandîya 16:6

+ 18:24 K’arêd Şandîya 19:1, Korint’î I 1:12, Korint’î I 3:5, Korint’î I 4:6, Korint’î I 16:12, Tîto 3:13

+ 18:25 Lûqa 3:3, K’arêd Şandîya 19:3
+ 18:26 K’arêd Şandîya 4:30, Efesî 6:19
+ 18:27 Korint’î I 16:3, Korint’î II 3:1
+ 18:28 K’arêd Şandîya 9:22
+ 19:1 K’arêd Şandîya 18:21
+ 19:3 K’arêd Şandîya 18:25
+ 19:4 Lûqa 3:3, Yûh’enna 1:7
+ 19:5 Metta 28:19, K’arêd Şandîya 8:16

+ 19:6 K’arêd Şandîya 8:17, K’arêd Şandîya 9:17, K’arêd Şandîya 10:46

+ 19:8 K’arêd Şandîya 4:30, Efesî 6:19
+ 19:12 K’arêd Şandîya 5:15
+ 19:13 Metta 12:27, Marqos 9:38, Lûqa 9:49
+ 19:15 Lûqa 4:34, Aqûb 2:19
+ 19:18 Marqos 1:5, Aqûb 5:16

+ 19:20 K’arêd Şandîya 6:7, K’arêd Şandîya 12:24

+ 19:21 R’omayî 15:26, Korint’î I 16:5, R’omayî 15:23-24

+ 19:22 K’arêd Şandîya 16:1

+ 19:26 Îşaya 44:10-20, Yêremîya 10:3-6

+ 19:29 K’arêd Şandîya 19:29, Kolosî 4:10, Filîmon 1:24

+ 20:1 K’arêd Şandîya 19:21

+ 20:3 K’arêd Şandîya 9:23, K’arêd Şandîya 23:30

+ 20:4 K’arêd Şandîya 19:29, Efesî 6:21, Kolosî 4:7, Tîmot’êyo II 4:12, Tîmot’êyo II 4:20, Tîto 3:12

+ 20:5 K’arêd Şandîya 16:8
+ 20:6 Derk’etin 12:15, K’arêd Şandîya 12:3
+ 20:7 Korint’î I 16:2, E’yantî 1:10
+ 20:9 P’adşatî IV 1:2
+ 20:10 P’adşatî III 17:21, P’adşatî IV 4:34

+ 20:16 Derk’etin 23:16, Derk’etin 34:22, Q. K’ahîntîyê 23:15, Q. Ducarî 16:9, K’arêd Şandîya 2:1

+ 20:18 K’arêd Şandîya 18:19, T’êsalonîkî I 1:5

+ 20:23 K’arêd Şandîya 9:16, K’arêd Şandîya 21:33

+ 20:24 Tîmot’êyo II 4:7

+ 20:26 Q. Ducarî 8:19

+ 20:28 Yûh’enna 21:16-17, Petrûs I 5:2, Petrûs I 1:18-19

+ 20:29 Metta 7:15, Yûh’enna 10:12

+ 20:30 Petrûs II 2:1, Korint’î II 11:13, Tîmot’êyo I 4:1

+ 20:31 Marqos 14:38
+ 20:32 K’arêd Şandîya 14:23, Petrûs I 1:4
+ 20:33 P’adşatî I 12:3, Korint’î II 7:2
+ 20:34 K’arêd Şandîya 18:3
+ 20:35 Metta 10:8
+ 20:36 K’arêd Şandîya 21:5
+ 21:4 K’arêd Şandîya 20:23
+ 21:5 K’arêd Şandîya 20:36
+ 21:8 K’arêd Şandîya 6:5, K’arêd Şandîya 8:5

+ 21:9 P’adşatî IV 22:14, Lûqa 2:36, K’arêd Şandîya 2:17-18

+ 21:10 K’arêd Şandîya 11:28
+ 21:11 P’adşatî III 11:30, Yêremîya 27:2
+ 21:12 Metta 16:21-23
+ 21:13 K’arêd Şandîya 20:24, Fîlîpî 2:17
+ 21:18 K’arêd Şandîya 12:17, Aqûb 1:1
+ 21:20 R’omayî 10:2
+ 21:21 R’omayî 2:28-29, Korint’î I 7:19
+ 21:23 Jimar 6:2-5, Jimar 6:13
+ 21:24 K’arêd Şandîya 18:18
+ 21:25 K’arêd Şandîya 15:29
+ 21:26 Jimar 6:9-12
+ 21:28 K’arêd Şandîya 6:13, Hezeqêl 44:7
+ 21:29 K’arêd Şandîya 20:4

+ 21:33 K’arêd Şandîya 20:23, K’arêd Şandîya 21:11

+ 21:34 K’arêd Şandîya 19:32

+ 21:39 K’arêd Şandîya 9:11, K’arêd Şandîya 22:3

+ 22:3 K’arêd Şandîya 9:11, K’arêd Şandîya 21:39, K’arêd Şandîya 5:34, Fîlîpî 3:6

+ 22:4 K’arêd Şandîya 8:3

+ 22:5 K’arêd Şandîya 9:1-2

+ 22:6 K’arêd Şandîya 9:3-6, K’arêd Şandîya 26:12-18

+ 22:12 K’arêd Şandîya 9:17
+ 22:15 K’arêd Şandîya 9:15
+ 22:16 K’arêd Şandîya 9:18
+ 22:17 K’arêd Şandîya 9:26
+ 22:20 K’arêd Şandîya 7:58
+ 22:25 K’arêd Şandîya 16:37

+ 23:1 Korint’î I 4:4, Korint’î II 1:12, Tîmot’êyo II 1:3, Îbranî 13:18

+ 23:2 K’arêd Şandîya 24:1, P’adşatî III 12:24

+ 23:3 Q. Ducarî 25:1-2
+ 23:4 Yûh’enna 18:22
+ 23:5 Derk’etin 22:28

+ 23:6 K’arêd Şandîya 4:1, Fîlîpî 3:5, Korint’î I 15:13

+ 23:8 Metta 22:23, Lûqa 20:27
+ 23:9 Yûh’enna 12:29
+ 23:11 K’arêd Şandîya 27:23

+ 23:24 K’arêd Şandîya 24:3, K’arêd Şandîya 25:14

+ 23:27 K’arêd Şandîya 21:32-33, K’arêd Şandîya 22:27

+ 23:28 K’arêd Şandîya 22:30

+ 23:29 K’arêd Şandîya 18:15

+ 23:30 K’arêd Şandîya 9:23, K’arêd Şandîya 20:3

+ 23:34 K’arêd Şandîya 21:39
+ 24:1 K’arêd Şandîya 23:2
+ 24:5 Lûqa 23:2
+ 24:6 K’arêd Şandîya 21:27-29

+ 24:15 Danîyêl 12:2, E’yantî 20:6, E’yantî 20:13

+ 24:16 K’arêd Şandîya 23:1, Îbranî 13:18

+ 24:17 R’omayî 15:25-28, Korint’î I 16:1, Galatî 2:10

+ 24:18 K’arêd Şandîya 21:26
+ 24:21 K’arêd Şandîya 23:6
+ 24:25 K’arêd Şandîya 17:32
+ 25:3 K’arêd Şandîya 23:12
+ 25:10 R’omayî 13:1
+ 25:12 K’arêd Şandîya 23:11

+ 25:19 K’arêd Şandîya 18:15, K’arêd Şandîya 23:29

+ 25:24 K’arêd Şandîya 22:22

+ 25:25 Lûqa 23:14, K’arêd Şandîya 23:29

+ 26:1 Zebûr 119:46, Metta 10:18, K’arêd Şandîya 9:15

+ 26:4 Galatî 1:13
+ 26:5 K’arêd Şandîya 23:6, Fîlîpî 3:5
+ 26:7 Metta 19:28, Aqûb 1:1
+ 26:8 Korint’î I 5:12
+ 26:9 Yûh’enna 16:2, Tîmot’êyo I 1:13
+ 26:10 K’arêd Şandîya 8:3
+ 26:11 K’arêd Şandîya 9:1

+ 26:12 K’arêd Şandîya 9:3-6, K’arêd Şandîya 22:6-11

+ 26:18 Îşaya 35:5, Îşaya 42:7, Îbranî 2:14-15

+ 26:20 K’arêd Şandîya 9:20

+ 26:21 K’arêd Şandîya 21:27, K’arêd Şandîya 21:30

+ 26:23 Korint’î I 15:20, Kolosî 1:18, E’yantî 1:5, Îşaya 42:6, Îşaya 49:6, K’arêd Şandîya 13:47

+ 26:29 K’arêd Şandîya 21:33
+ 26:31 K’arêd Şandîya 23:29
+ 26:32 K’arêd Şandîya 25:12
+ 27:1 K’arêd Şandîya 25:12
+ 27:2 K’arêd Şandîya 19:29
+ 27:6 K’arêd Şandîya 28:11
+ 27:14 Marqos 4:37
+ 27:18 Ûnis 1:5
+ 27:23 K’arêd Şandîya 8:26
+ 27:24 K’arêd Şandîya 23:11
+ 27:26 K’arêd Şandîya 28:1

+ 27:34 P’adşatî I 14:45, P’adşatî II 14:11, P’adşatî III 1:52, Lûqa 21:18

+ 27:35 Metta 15:36
+ 27:43 K’arêd Şandîya 27:3
+ 28:5 Zebûr 91:13, Marqos 16:18, Lûqa 10:19
+ 28:6 K’arêd Şandîya 14:11
+ 28:8 K’arêd Şandîya 9:40, Aqûb 5:16
+ 28:11 K’arêd Şandîya 27:6

+ 28:18 K’arêd Şandîya 23:29, K’arêd Şandîya 26:31-32

+ 28:23 Lûqa 24:27

+ 28:25 Metta 15:7

+ 28:27 Îşaya 6:9-10, Metta 13:15, Marqos 4:12, Yûh’enna 12:40

+ 28:28 Îşaya 40:5, Lûqa 3:6

+ 28:31 K’arêd Şandîya 4:29, Efesî 6:19

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/KKD/KKDL/Kurmancî__Tran.azw3

Ferhengok

Ferhengok

1. A
2. B
3. C
4. Ç
5. D
6. E
7. Ê
8. F
9. G
10. H
11. Î
12. J
13. K
14. L
15. M
16. N
17. O
18. P
19. Q
20. R
21. S
22. Ş
23. T
24. Û
25. V
26. W
27. X
28. Y
29. Z

Abba

Mizgînî

Ferhengok

– bi zimanê aramî tê fe’mkirinê «bav». Marqos 14:36; R’omayî 8:15; Galatî 4:6.

Adem

Mizgînî

Ferhengok

– însanê pêşin bû, yê ku Xwedê xuliqand. Xwedê ew ji xwelîya e’rdê xuliqand (Destpêbûn 2), paşê Hêwa xuliqand. Adem û jina xwe Hêwava ew bûn, yêd ku paşê gur’a Xwedê nekirin û gune kirin (Destpêbûn 3). Hingêda însên gune kir. Korint’î I 15:45-da tê gotinê, ku Îsa Mesîh «Ademê Axirîyê» ye. Ademê pêşin bavê t’emamîya merivaya ye û her kes jîyîna qalibî ji wî distîne. Îsa Mesîh ku Ademê duda ye, jîyîna r’uh’anî dide her kesê ku bawerîya xwe Wî tîne. Lûqa 3:38; R’omayî 5:12-15; Korint’î I 15:22, 45-47; Tîmot’êyo I 2:13-14; Cihûda 14.

Alfa û Omêga

Mizgînî

Ferhengok

– Alfa h’erfa elîfba yûnanîye pêşin e, Omêga h’erfa elîfba yûnanîye paşin e. «Alfa û Omêga» çawa navek hin Xwedêr’a, hin jî Îsa Mesîhr’a tê gotinê. E’yantî 1:8; 21:6; 22:13.

Aqûb

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Aqûb kur’ê Îshaq bû, awa gotî nevîyê Birahîm, Aqûbr’a Îsraêl jî tê gotinê. Birê wîyî mezin Esaw bû. Aqûb bavê her donzdeh qebîlêd miletê Îsraêlê bû. K’itêba Pîrozda çend cara Aqûb bona miletê Îsraêlê jî tê gotinê. Ji k’erema xwe li bin xebera «mala Aqûb» û «Esaw»-da bixûnin.

2. Aqûbê Halfawo û Aqûbê Zebedîyê birê Yûh’enna, evana du şagirtêd Îsa Mesîh bûn.

3. Usa jî Aqûb navê birakî Îsa bû (Metta 13:55; Marqos 6:3; Galatî 1:19) û li gora fikira geleka ew Aqûb e, yê ku «Ne’ma Aqûb» nivîsîye.

Artemîs

Mizgînî

Ferhengok

– navê p’ûtekî ye, ku gelek meriva Asyayêda ew dih’ebandin (K’arêd Şandîya 19:24-35).

Arxêlayo

Mizgînî

Ferhengok

– kur’ê Hêrodesî Mezin bû û birê Hêrodes-Antîpas bû. Pey mirina bavê xwer’a ew demeke kin bû serwêrê Cihûstanê. Ji k’erema xwe li bin xebera «Hêrodes»-da jî bixûnin.

Aryopago

Mizgînî

Ferhengok

– girekî bajarê At’înayê bû, Yûnanistanêda. Merivêd xweyîqedire giregir ser wî girî dicivîyan. Civata wan jî hema «Aryopago» dihate gotinê.

Axaya

Mizgînî

Ferhengok

– p’areke mezine welatê Yûnanistanê bû. P’ir’anîya bajarêd Yûnanistanêye e’yan, hingê dik’etine nava qeza Axayayêye R’omayê.

afû (afûkirin, afûbûn)

Mizgînî

Ferhengok

– baxşandin.

amîn

Mizgînî

Ferhengok

– ji zimanê îbranî ye, ku me’na wê ev e: «R’ast e», «Belê», «Bira usa be», «R’ast bê xêlif», «Qayl im». Ew hingê tê gotinê gava yek gotinekê dibêje yan dua dike, yekî din gotina wî dixwaze mak ke, qaylbûna xwe bi gotina «amîn» nîşan dike. Usa jî E’yantî 3:14-da ev nava bona Îsa Mesîh hatîye xebatê, bi fikira «Ew r’ast e», «Ew amin e». R’omayî 1:25; 9:5; Korint’î I 14:16; Korint’î II 1:20.

anîne sêrî

Mizgînî

Ferhengok

– anîne cî, mîyaserkirin, t’emamkirin.

anîso

Mizgînî

Ferhengok

– (anîs, şemît) cûr’ekî p’incar’ê ye. Metta 23:23.

aramî

Mizgînî

Ferhengok

– zimanê aramî nêzîkî zimanê îbranî ye. Ji sala 600-î berî bûyîna Îsa ew nava sîyasetê û k’ir’în-firotana Asya R’oavayêda zimanekî navmiletîyêyî mezinî bû. Hêna Îsa Mesîhda aramî zimanê cihûyêd Filistînêyî her dem bû, usa jî îbranî û yûnanî dihatine xeberdanê. Peymana Nûda çend cî hene, wekî nivîsk’arêd Mizgînîyê xeberêd Îsa bi zimanê aramî nivîsîne û paşê welger’andine yûnanî. Metta 23:7; Marqos 5:41; 7:34; 15:22; K’arêd Şandîya 4:36; Galatî 1:18.

avzê (nexweşîya avzê)

Mizgînî

Ferhengok

– ava zer jê diçe.

Babîlon

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Babîlon navê bajarekî gelekî kevin e. Wextekê p’adşayê Babîlonê gelek welatêd din bindest kiribûn. Miletê wî t’evî miletê Îsraêlê şer’ kir û ew bindest kirin. Gelek merivêd Îsraêlê çawa xulam birine welatê xwe. Miletê Îsraêlê li wir h’eftê salî ma. Metta 1:11-12, 17; K’arêd Şandîya 7:43.

2. Babîlon E’yantîyêda jî tê nivîsarê, çawa nîşana miletêd ku gur’a Xwedê nakin, çimkî merivêd bajarê Babîlonê usa bûn. E’yantî 14:8; 17:5; serê 18-a.

3. Petrûs I 5:13-da heye ku «Babîlon» be’sa bajarê R’omayê dike.

Bae’l

Mizgînî

Ferhengok

– navê p’ûtekî kenanîya bû, ew p’ûtekî zêdebûnê awa gotî zayînê bû, bawermendêd wî p’ûtî bawer dikirin ku ewê h’eywanêd wan, zevî û r’ezêd wan berek’et ke. Me’na Bae’l «xweyî» ye. Miletê Mowab, miletê Midyan û miletê Sûr û Sayda Bae’l xwer’a Xwedê h’esab dikirin. Gelek p’ûtêd wan mileta hebûn, lê Bae’l ji h’emûya mestir bû. T’arîxa miletê Îsraêlda, çaxê ew ji Xwedê dûr dik’etin, Bae’l dih’ebandin û bi vî awayî hêrsa Xwedê li ser xweda danîn. Lê nav miletê Îsraêlda meriv hebûn, ku t’u cara Bae’l qebûl nekirine, her wext zanibûne ku pêştirî E’firandarê e’rd û e’zman t’u Xwedê îdî t’uneye. H’akimtî 2:13; 6:25, 31; P’adşatî III 16:31; serê 18-a; 22:53; P’adşatî IV 3:2; 10:18-27; 11:18; Yêremîya 2:8; 7:9; 11:17; 12:16; 19:5; 23:27; R’omayî 11:4.

Bajarê Dawid

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Kevinda «Bajarê Dawid» wê p’ara Orşelîmêr’a tê gotinê, k’îjan ku Dawid p’adşa ji destê yebûsîya stand (P’adşatî II 5:6-9 ). Lûqa 2:11-da usa jî Beytleh’mêr’a digotin bajarê Dawid, li k’u mala bavê Dawid dima. Wir Dawid ji dîya xwe dinê k’etibû û mezin bibû (P’adşatî I 17:12; Lûqa 2:4). Usa jî li gora gotinêd p’êxembera Îsa Mesîh wir ji Meryemê dinê k’et (Metta 2:1, 5-6).

Baraq

Mizgînî

Ferhengok

– yek ji serwêrêd miletê Îsraêlê bû. Şêr’da serwêrtî dikir û dijmin bindest kir. H’akimtî ji serêd 4-a h’eta 5-a; Îbranî 11:32.

Barnabas

Mizgînî

Ferhengok

– me’na navê «Barnabas» ev e: «Kur’ê Berdilîyê» awa gotî «Yê ku ber dilada tê» (K’arêd Şandîya 4:36). Ew yekî lêwî bû ji Qubrisê û nava bawermendada serwêrek bû, yê ku Pawlos bire cem şandîyêd Orşelîmê. Ew t’evî Pawlos r’êwîtîya Pawlose pêşinda çawa qasidê Îsa çû. K’arêd Şandîya 4:36-37; 9:27; 13:1–14:28; 15:36-41; Galatî 2:9-14.

Bav (Bavê E’zmana)

Mizgînî

Ferhengok

– ev nav Xwedêr’a tê gotinê. K’itêba Pîrozda ew bi me’na fîzîkî (cismanî) nayê fe’mkirinê, lê bi me’na r’uh’anî. Ew Bavê r’uh’êd h’emû merivayîyê ye. Xwedê bona meriva usa xem dike, çawa bav zar’a xwer’a û hê zêde. Lê heleqetîya Xwedê çawa Bavê t’evî Îsa Mesîh cûr’ekî başqe ye. Ji k’erema xwe derheqa vê yekêda bin xebera «Kur’ê Xwedê»-da bixûnin.

Baxşandin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Xwedê gunêd me dibaxşîne

Metta 26:28; Marqos 11:25-26; K’arêd Şandîya 5:31; 10:43; 26:18; Efesî 1:7; Kolosî 1:13-14; 2:13-14; Îbranî 10:17-18; Yûh’enna I 1:8–2:2.

Gerekê em jî gunêd yêd din bibaxşînin

Metta 6:12-15; 18:21-35; Marqos 11:25; Lûqa 6:37; 17:3-4; Korint’î II 2:5-11; Efesî 4:31-32; Kolosî 3:13.

Belzebûl

Mizgînî

Ferhengok

– navekî bona mîrêcin. Pêşîyê Belzebûl navê p’ûtekî filistînîya bû, me’na «Xudanê warê bilind». Filistînî nêzîkî miletêd Îsraêlê diman. Peyr’a nav cihûyada me’nîke din stand: «Xudanê mêşa» yan «Xudanê sergîna». Ew jî bû navekî serwêrîya qewatêd cinaye xirab. Metta 10:25; 12:24, 27; Marqos 3:22; Lûqa 11:15, 18-19.

Beytleh’m

Mizgînî

Ferhengok

– bajarê Cihûdayê (Cihûstanê) ye, li k’u Dawid p’adşa dinê k’et û mezin bû, paşê jî Îsa li vir hate dinê (Metta 2:1; Lûqa 2:4; Yûh’enna 7:42).

Bêt’-Êl

Mizgînî

Ferhengok

– bajarê p’adşatîya Îsraêlêyî bakurê bû. Sêsid salî ew cîkî gelekî e’yan bû bona h’ebandinê. P’adşatî III 12:28-30; P’adşatî IV 23:15.

Bijartî (Yê Bijartî)

Mizgînî

Ferhengok

– bona Îsa Mesîh tê gotinê. Yê Bijartî, Mesîhê Xwedê ye, yê ku Xwedê k’ifş kirîye. Îşaya 42:1; Metta 12:18; Lûqa 23:35; Yûh’enna 1:41. Ji k’erema xwe bin xebera «Mesîh»-da bixûnin.

Bilam

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxember bû, yê ku Balaqê p’adşê Mowabê ji wî hîvî kir, wekî ew nifir’a miletê Îsraêlê bike, çimkî Balaqê p’adşa dixwest ew bindest kirana. Balaq ji miletê Îsraêlê ditirsîya, çaxê hatine welatê wî. Pêşîyê Bilam p’êxember got: «Na, ez nifir’a miletê Îsraêlê nakim», lê paşê çû. Gava r’êda diçû, li pêşîya wî milyak’etek sekinî. Bilam milyak’et nedît, lê k’erê Bilam milyak’et dît û pêşda neçû. Bilam nikaribû nifir’ miletê Îsraêlê bikira, çimkî Xwedê dua wan kiribû. Peymana Nûda nivîsar e ku Bilam p’ereh’iz bû, lema t’evî Balaqê p’adşa qayl bû, yê ku dijminê miletê Îsraêlê bû. Jimar 22:4-35; Petrûs II 2:15-16; Cihûda 11; E’yantî 2:14.

Binyamîn

Mizgînî

Ferhengok

– ji her donzdeh kur’êd Aqûb (awa gotî Îsraêl) yê herî biç’ûk bû. Ew bave’şîrekî Îsraêlê bû. Destpêbûn 35:18; K’arêd Şandîya 13:21; R’omayî 11:1; Fîlîpî 3:5; E’yantî 7:8.

Birahîm

Mizgînî

Ferhengok

– bave’şîrê cime’ta Xwedê bû. Hê berê pêşda Xwedê Birahîmr’a gotibû ku: «Ezê welatekî bidime te. Gerekê tu ji welatê xwe derêyî û her’î welatekî nû». Birahîm gur’a Xwedê kir. Pey gelek salar’a ew welat dît. Ew welatê Îsraêl e. Xwedê peyman t’evî Birahîm girêda, soz da ku ew û zur’etêd wî Xwedêr’a wê bibine cime’teke başqe, heger ew li pey Xwedê her’in. Ji k’erema xwe bin xebera «peyman»-da bixûnin. Lûqa 1:55; 3:8, 34.

badîhewa

Mizgînî

Ferhengok

– vala, p’ûç’.

bajarvanêd R’omayê

Mizgînî

Ferhengok

– ji h’emû merivêd ku Împêratorîya R’omayêda diman, t’enê hinek çawa bajarvanêd r’omayê dihatine h’esabê. Ewêd ku bajarvan dihatine h’esabê, heq û azayîyêd wane başqe hebûn, qedirê wan hê bilind bû (K’arêd Şandîya 16:37).

bakur

Mizgînî

Ferhengok

– mifriq, şimal.

bap’êş

Mizgînî

Ferhengok

– (bap’êşa gemîyê) car, bagir.

başûr

Mizgînî

Ferhengok

– mişriq, ce’nûb.

bawerî

Mizgînî

Ferhengok

– «Îman» xeberek e, ku ji zimanê sêmîtî (e’rebî, îbranî, sûrîyanî, aşûrî) tê, ku bi k’urdî «bawerî» ye. Pênc cûr’e xebatêd xebera «bawerî» hene:

1. Meriv bawerîya xwe li Xwedê yan yekî tîne, bawer dike ku ew amin e (Destpêbûn 15:6; Îşaya 7:9; R’omayî 4:3; Galatî 3:8).

2. Meriv dikare bawer bike ku tiştek yan kesek r’ast e (Lûqa 20:5).

3. Meriv e’seyî zane, awa gotî h’işada r’ûdinî, ku tiştek heye yan wê derbaz be (Aqûb 1:6).

4. Peymana Nûda, hînkirina şandîya bona Îsa Mesîh tê fe’mkirinê. Ew bawerîya me ye nav pîrozêd Xwedêda ye (Galatî 1:23; Efesî 4:5; Cihûda 3).

5. Bawerîke cûr’ekî başqe jî heye, çawa dayîneke ji Xwedê (Korint’î I 12:9).

Mizgînî

Xeberêd K’ilît
bona xilazbûnê

Yûh’enna 1:12; 3:15-18; 3:36; 6:47; 14:6; 20:31; K’arêd Şandîya 4:12; 16:30-31; R’omayî 3:20-22; 10:9-10; Galatî 2:16; Efesî 2:8-9.

bona jîyîna mesîhîyê

Marqos 11:22-25; Lûqa 17:5-6; Yûh’enna 14:1; R’omayî 5:1-2; 14:22-23; Korint’î I 13:13; Korint’î II 5:6-7; Galatî 5:6; Îbranî 11; Aqûb 1:2-8; 2:14-26; Petrûs I 1:3-9.

bej

Mizgînî

Ferhengok

– zihayî, e’rd.

belg

Mizgînî

Ferhengok

– p’elê darê.

berdilî

Mizgînî

Ferhengok

– baristanî.

beret’e

Mizgînî

Ferhengok

– laşê mirîya yan h’eywên.

berê deremeta pêşin

Mizgînî

Ferhengok

– Zemanê Peymana Kevinda, anegorî qirara Xwedê, Îsraêlêda her tiştêd pêşine nixurî, heger zar’a kur’în bûya, yan h’eywana nêrîn bûya, yan berê e’rdê û r’ezê daraye pêşin bûya, evana «berêd deremeta pêşin» dihatine h’esabê û Xwedêr’a dihatine dayînê. Berêd deremeta pêşin Xwedêr’a pîroz bûn û ew r’ast p’ara Wî bûn. Ev dayîna berê deremeta pêşin dide k’ifşê, ku her tişt p’ara Xwedê ye. Çaxê berê deremeta pêşin derdik’et û didan, hingê meriv wê yekêda guman bûn, ku h’emû deremeta wane mayîne pey deremetdayîna pêşinr’a wê berek’et be. Binihêr’e: Derk’etin 13:12-15; 34:19, 26; Qanûna K’ahîntîyê 23:17; Jimar 18:12; Gotinêd Silêman 3:9-10. Peymana Nûda eva xebera «berê deremeta pêşin» bi çend cûr’a bi me’na r’uh’anî tê bik’aranînê: R’omayî 8:23; Korint’î I 15:20, 23; Aqûb 1:18; E’yantî 14:4.

berzeqî

Mizgînî

Ferhengok

– turuşkirin, cule’tîkirin, bêşermîkirin.

ber’î

Mizgînî

Ferhengok

– cîyê bê av, kevir-kuç’ik, çol û best.

betavebûn

Mizgînî

Ferhengok

– undabûn.

beyt’

Mizgînî

Ferhengok

– qewl, hizingirt.

bêolîtî

Mizgînî

Ferhengok

– bêqanûn, bêe’det, bêe’sil û xweserîxwe.

biharet

Mizgînî

Ferhengok

– pûng, darçîn, mêxik û yêd mayîne bînxweş.

bihê

Mizgînî

Ferhengok

– p’areke qîmetê, ku berî k’ir’înê tê dayînê (Efesî 1:14).

bik’ir

Mizgînî

Ferhengok

– keç’ik, qîza mêrnekirî.

binelî

Mizgînî

Ferhengok

– merivêd ku cîkîda dimînin binelîyêd wê derê ne.

bivir

Mizgînî

Ferhengok

– balt’e.

bixûr

Mizgînî

Ferhengok

– şîrêza darê ye. Ew ji dara tê hildanê û h’işkkirinê. Gava tê şewitandinê, bîneke gelekî xweş jê tê. Dema Peymana Kevinda p’aristgehêda ser gorîgeha bixûrê Xwedêr’a dihate şewitandinê (Derk’etin 30). Cûr’ekî dareke bixûrê E’rebistanêda jî hebû, ku gelekî qîmet bû. Steyrnasêd r’ohilatê ji wê derê Îsayê zar’okr’a p’êşk’êş anîn (Metta 2:11).

Bixûrê e’rebî

bîlan

Mizgînî

Ferhengok

– zanebûnêda serxwe.

buhişt

Mizgînî

Ferhengok

– cinet.

Cefadîtin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

R’omayî 8:18-25; 8:28; Korint’î II 1:4; 4:16-18; Aqûb 1:2-4; Petrûs I 1:6-9; 2:19-21; 5:8-10.

Cejina Derbazbûnê (Şîva Derbazbûnê)

Mizgînî

Ferhengok

– ev cejina (e’yda) nav cime’ta Îsraêlêda çardehê meha Nîsanêda tê kirinê (li gora salne’ma îbranî çardehê Nîsanê niha 1-ê Aprêlê ye). Evê cejinê bona bîranîna wê yekê dikin, ku Xwedê çawa cime’ta Îsraêlê ji bindestîya Misirîya derxist (Derk’etin 12:14-20). Hingê Milyak’etê Mirinê h’emû nixurîyêd Misirîya, hin însan û hin jî h’eywan kuştin, lê ji ser malêd cime’ta Îsraêlêr’a «derbaz bû» û dest neda ji wan t’u kesî, nekuşt (Derk’etin 12:23-27). Bona vê yekê vê cejinêr’a digotin Cejina Derbazbûnê. Pêr’a-pêr’a pey Cejina Derbazbûnêr’a Cejina Nanê Şkeva bona h’eft r’oja tê derbazkirinê. Nava h’eftîya Cejina Nanê Şkevada t’enê nanê şkeva (bê hevîrtir’şk) tê xwarinê. Ji k’erema xwe bin xebera «Cejina Nanê Şkeva»-da bixûnin. Metta 26:2, 5, 18-19; Korint’î I 5:7-8.

Cejina H’olikçêkirinê

Mizgînî

Ferhengok

– her sal payîzê ji 15-a h’eta 21-ê meha Tişrîyê ye (weke yekê meha 10-a, awa gotî yekê Oktyabirê). Cihû diçûn ser r’ezêd xwe, h’olik çêdikirin û wanda h’eftêkê diman. Cihûya ev yek dikir, wekî bîr banîna, ku çawa Mûsa P’êxember miletê Îsraêlê ji Misirê derxist û ew çil salî konada man. Yûh’enna 7:2; Qanûna K’ahîntîyê 23:33-36, 39-42; Qanûna Ducarî 16:13-15; Nehemîya 8:13-18.

Cejina Nanê Şkeva

Mizgînî

Ferhengok

– ev cejin (e’yd) li pey Cejina Derbazbûnêr’a tê û ji panzdeh h’eta bîst duduyê meha Nîsanê tê kirinê (li gora salne’ma îroyîn ji 2-a h’eta 9-ê Aprêlê tê kirinê). Eva cejina bona bîranîna xilazkirina miletê Îsraêlê tê kirinê, gava miletê Îsraêlê ji bindestîya Misirîya derk’et û çû wî welatê ku Xwedê dabû wan. Evê cejinêda h’eft r’oja nanê şkeva (bê hevîrtir’şk) tê xwarinê. Ji k’erema xwe bin xebera «hevîrtir’şk»-da bixûnin. Derk’etin 12:15; Metta 26:17; Marqos 14:1, 12; Lûqa 22:1, 7.

Cejina Pîrozkirina P’aristgehê

Mizgînî

Ferhengok

– Weke 165 sala berî bûyîna Îsa, p’aristgeha Orşelîmê ji alîyê miletê sûrîyada hatibû h’er’imandinê. Sê sala şûnda p’aristgeh û cihû ji bin destê sûrîya bi destê Cihûda Makkabîyê serwêr aza bûn. Ji hingêva Cejina Pîrozkirina P’aristgehê derbaz kirin. Cejinê 25-ê mehê (bi îbranî Kislevê, awa gotî kêm-zêde meha 12-da) destpêdikir û h’eta h’eyşt r’oja dik’işand. Yûh’enna 10:22; 1 Makkabî 4:36-59; 2 Makkabî 1:9, 18; 10:1-8 (1 Makkabî û 2 Makkabî k’itêbêd dema Peymana Kevinda hatine nivîsarê, lê nak’evine nava 66 k’itêbêd pîroz, awa gotî k’itêbêd neqanûnî ne).

Celîle

Mizgînî

Ferhengok

– qezake bakura Îsraêlê ye. Bajarê Nisretê wira ye. Îsa li wir mezin bû û dannasîn kir.

Cihûda

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Donzdeh kur’êd Îsraêl hebûn, yek ji wan Cihûda bû. Her donzdeh kur’êd wî bûne donzdeh qebîlêd Îsraêlê. Navê welatê Cihûstanê ji navê Cihûda pêşda hatîye, çimkî ew qebîl li wir dima. Destpêbûn 29:35; Metta 1:2-3; Îbranî 7:14; 8:8; E’yantî 5:5; 7:5.

2. Bi navê Cihûda du şagirtêd Îsa Mesîh hebûn. Ji wan Cihûdayê Îsxeryotî nemamîya (xayîntîya) Îsa kir û da destê wan, yêd ku dixwestin Ew bikuştana (Lûqa 22:3). Cihûdayê din Yûh’enna 14:22-da nivîsar e ku ew «ne yê Îsxeryotî» ye. Hinek difikirin ew Tedayo ye (Metta 10:3; Marqos 3:18). Ew jî tê gotinê «Cihûdayê Aqûb» (Lûqa 6:16; K’arêd Şandîya 1:13).

3. Usa jî Cihûda navê birakî Îsa bû (Metta 13:55; Marqos 6:3) û li gora fikira geleka ew Cihûda ye, yê ku «Ne’ma Cihûda» nivîsîye.

Cihûstan

Mizgînî

Ferhengok

– qeza bajarê Orşelîmê bû, ew qeza başûra Îsraêlê dik’et. Hêna Îsa Mesîhda hin Cihûstan, hin Samerya, hin jî Celîle qeza bûn, usa jî Cihûstan p’areke qeza Sûryayêye r’omayî bû.

Civîna Îsa Mesîh

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 16:13-20; K’arêd Şandîya 2:41-42; R’omayî 12:4-8; Korint’î I 12:12-30; Efesî 1:22-23; 2:19-22; 4:1-16; Kolosî 1:18; Îbranî 10:24-25; Petrûs I 2:4-10; E’yantî 19:5-10.

ce’nime (doje)

Mizgînî

Ferhengok

– bi yûnanî GEENNA ye, bi îbranî GEHINNOM e. Ew xwexa cîyê cefê h’eta-h’etayê ye, bona ewêd ku wê R’oja Axretê dîwana wan bibe. Doje ew hema xût ce’nime ye, her du xeber vê k’itêbêda hatine xebitandinê. Ce’nime: Metta 5:29-30; 10:28; 23:15; Marqos 9:43, 45, 47; Lûqa 12:5. Doje: Metta 5:22; 18:9; 23:33; Aqûb 3:6.

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 10:28; 13:41-42; 13:47-50; 25:41-46; Lûqa 16:23-26; T’êsalonîkî II 1:9; E’yantî 20:10-15; 21:8.

ce’t’rî

Mizgînî

Ferhengok

– tûzik.

cêr’ibandin, dan cêr’ibandinê, hatin cêr’ibandinê

Mizgînî

Ferhengok

– Cêr’ibandin ew h’alekî tengasîyê ye, k’îjanêda bawerîya mêriv ji temxwestinêd wî yan ji mîrêcin tê cêr’ibandinê. Derk’etin 17:2, 7; Îşaya 7:12; Metta 4:3, 7; K’arêd Şandîya 5:9; 15:10; Korint’î I 7:5; 10:13; Korint’î II 2:11; Aqûb 1:13-14; Petrûs I 1:6, 7; Petrûs II 2:9.

cihû

Mizgînî

Ferhengok

– ji zur’eta Birahîm in. Xebera «cihû» ji xebera «Cihûda» tê. Ji donzdeh qebîlêd Îsraêlê, Cihûda qebîla here k’ifş e hêna Dawid û Silêman p’adşada. Pey cudebûna P’adşatîya t’ifaqîyêr’a, t’emamîya p’adşatîya başûrê bi navê «Cihûda» dihate gotinê. Wextê sirgûnkirina Babîlonêda û pey wêr’a jî, ev navê «cihû» me’na fire standîye, awa gotî bona t’emamîya miletê Îsraêlê hate xebatê.

cin

Mizgînî

Ferhengok

– hin mîrêcinr’a tê gotinê, hin jî wan r’uh’ û milyak’etêd xirabr’a, yêd ku mîrêcin dişîne, ku xirabîyê h’emû merivar’a dikin. Peymana Nûda tê e’yankirinê, ku p’ûtp’aristî ji cina tê (Korint’î I 10:20-21; E’yantî 9:20).

cinak’etî

Mizgînî

Ferhengok

– (cingirtî, cinoyî, cinî, cinokî) yekî ku ji alîyê cin yan r’uh’êd xirabva tê girtinê, bindestkirinê, jêr’a cinak’etî dibêjin. Çaxê Îsa li ser dinê bû, ewî gelek cinak’etî aza dikirin, cin ji nav wan derdixistin (Metta 9:32).

civîn

Mizgînî

Ferhengok

– 1. k’ombûna meriva.

2. k’ombûna bawermenda (xwedênasa), yêd ku bi navê Îsa dicivin. Carna bona t’emamîya bawermendêd dinê çawa bona k’omekê tê xebatê (Efesî 1:22-23; 3:10; 5:23-32; Kolosî 1:18, 24), lê p’ir’anîya cara bona k’omeke bawermendêd cîkîda (civîna Orşelîmêda, K’arêd Şandîya 8:1; civîna Entakyayêda, K’arêd Şandîya 13:1; civîna Efesêda, K’arêd Şandîya 20:16). Zemanê Peymana Nûda bawermend malada dicivîyan, dêr hela hê t’unebûn. Hingê mezinayîya mala ku têda dicivîyan bona 30 yan lapî ze’f h’eta 50 merivî bû. Metta 16:18; 18:17; K’arêd Şandîya 5:11; 11:22, 26; 20:17; Korint’î I 1:2; E’yantî 1:4.

civîna giregira (ya cihûya)

Mizgînî

Ferhengok

– ew civînek (miclîsek) bû, ku têda giregirêd cihûya li hev dicivîyan. 200 salî berî Îsa Mesîh girtî h’eta 200 salî pey Îsa Mesîhr’a ew dîwana cihûya bû. Civata giregirêd cihûya weke h’eftê meriva bû, ew k’ahîn, r’ûspî û qanûnzane bûn. Ew li hev r’ûdiniştin û bi hev dişêwirîn. Serekk’ahîn xwexa jî serekê Civîna Giregira bû. Civîna Giregira berpirsîyarê miletê Îsraêlê bû. Ew cezayêd ku ne yêd mirinê bû şixulê wan bû. Lê cezayêd mirinê danîne ber dîwana serwêrêd r’omayîya. Lema Civîna Giregira Îsa şandine cem welîyê R’omayî, Pîlato. Yûh’enna 11:47; 18:31; Lûqa 22:52, 66-71, 66. K’arêd Şandîya 4:15; 5:21; 6:12; 22:30; 23:1 û yêd mayîn.

Civîna giregirêd cihûya

çeng

Mizgînî

Ferhengok

– hacetê miqamê, bi gelek t’êla, mîna saz û gîtarê, Dawid p’adşa lêdixist. çîredest – hostayê ku r’ik’inê mala davêje, xetnîş dike (Korint’î I 3:10).

Çeng / Çengê zîs / Def / Bolmêd hevxistinê / Bor’îya h’esinî / Cotbilûr / Bor’îyêd ji stirûya / Xişxişk / Bilûr

ç’e’vder

Mizgînî

Ferhengok

– forq, qav, ner’êda.

ç’êjik

Mizgînî

Ferhengok

– ç’êlik.

ç’îyayê Zeyt’ûnê

Mizgînî

Ferhengok

– ç’îyakî nêzîkî Orşelîmê ye, Îsa ser wî ç’îyayî dua dikir (Lûqa 19:29; K’arêd Şandîya 1:12).

Dawid

Mizgînî

Ferhengok

– Dema Peymana Kevinda Dawid p’adşê Îsraêlêyî herî mezin bû. Ji k’erema xwe li bin xebera «mala Dawid»-da bixûnin.

Dua

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Hînkirin bona dua

Metta 6:5-13; 7:7-11; 18:19-20; Marqos 11:24-25; Lûqa 11:1-13; 18:1-8; 21:36; Yûh’enna 14:13-14; 15:7; 16:23-26; R’omayî 8:26-27; 12:12; Efesî 2:18; 6:18; Fîlîpî 4:6-7; Kolosî 4:2; T’êsalonîkî I 5:17; Tîmot’êyo I 2:1-4; 2:8; 4:4-5; Îbranî 4:16; 10:19-22; Aqûb 1:5-8; 4:2-3; 5:13-18; Petrûs I 4:7; Yûh’enna I 3:21-22; 5:14-15.

Meselêd duakirinê

Metta 11:25-26; 14:23; 19:13-15; Marqos 1:35; Lûqa 5:16; 6:12; 22:32; 22:39-46; Yûh’enna 11:41-42; 17:1-26; K’arêd Şandîya 4:24-31; 16:25; 20:36; 21:5; R’omayî 1:9-10; 10:1-2; 15:30-33; Korint’î II 12:7-10; Efesî 1:15-20; 3:14-21; 6:19-20; Fîlîpî 1:3-5; 1:9-11; Kolosî 1:9-12; 4:3-4; T’êsalonîkî I 3:9-13; T’êsalonîkî II 1:11-12; 3:1-5; Îbranî 5:7; 7:25.

Xemkirina Xwedê

Metta 6:25-34; 10:29-31; K’arêd Şandîya 14:15-17; R’omayî 8:28; 11:36; Kolosî 1:17; Îbranî 1:3; Aqûb 4:13-16.

darçîn

Mizgînî

Ferhengok

– bihareteke ji qalikê darê ye. Bîna wê gelek e û hêna berê gelekî biha bû. Meriva eva t’evî bizirê zeyt’ûnê dikir, wekî bîna bizir xweş be. Carna meriva li xwe dixistin û carna jî bona definkirinê dihate bik’aranînê (E’yantî 18:13).

definkirin

Mizgînî

Ferhengok

– veşartin, ç’e’lkirina mirîya.

dehek

Mizgînî

Ferhengok

– Nav kur’êd Îsraêlda kur’ek hebû, navê wî Lêwî. Zur’eta wî şixulê p’aristgehê dikirin. Li gora Qanûna Mûsa zur’eta Lêwî li ser navê Xwedê dehek (ji deha p’areke) hebûkê, hasil û dayîna berê e’rdê ji cime’ta Îsraêlê xwer’a distandin (Qanûna K’ahîntîyê 27:30-32).

derdan

Mizgînî

Ferhengok

– firaqa ku tişta dikinê yan têda xwey dikin.

dersdar

Mizgînî

Ferhengok

– (fêrkar, mie’lim, mamosta). Ewana ji k’oma merivêd xwendî ne, nivîsarêd îbranî gelek zanibûn. Nav û dengê wan gelek cara bilind dibû ji dest zanebûna wan, çimkî ezberî gotinêd dersdarêd din digotin.

dil

Mizgînî

Ferhengok

– bi fikira îbranîya, ew cî ye, ku meriv nava xweda şêwira xwe dike û qirarêd xwe dide.

dîtindar

Mizgînî

Ferhengok

– cîyê têyatirê yan jî cîyê mecala civatê ku dihate derbazkirinê (K’arêd Şandîya 19:29, 31).

dîyarê mirîya

Mizgînî

Ferhengok

– (dinya mirîya, dinya te’rî) Navê dîyarê mirîya bi zimanê yûnanî HADÎS e û bi zimanê îbranî ŞEOL e. Ew cîkî te’rîyî bona mirîya ye (Îbo 10:21-22 ). Carna K’itêba Pîrozda xebera HADÎS bi me’na doje (ce’nime) tê xebatê, ew cîkî xezebê ye. Lê Peymana Nûda HADÎS p’ir’anîya cara bi vê me’nîyê tê xebatê, cîkî ji bona yêd xirab e, bona demekê. Ew ne cîyê xezebê ye, cîyê xezeba axirîyê GEENNA ye (awa gotî ce’nime).

dîyarîya t’evayîşewatê

Mizgînî

Ferhengok

– Dîyarî û qurbanêd cûr’e-cûr’e hebûn. Dîyarîyêd t’evayîşewatê bizin, berx û canega bûn. Ew r’ojê du cara bi hevr’a ser gorîgeha p’aristgehêda dihatine şewitandinê. Lê qurbanêd din t’enê p’arç’êd wan dihatine şewitandinê. Qanûna K’ahîntîyê 1:3-9; Îbranî 13:11.

doje

Mizgînî

Ferhengok

– ce’nime. Ji k’erema xwe bin xebera «ce’nime»-da bixûnin.

dur’

Mizgînî

Ferhengok

– kevirê sipîyî qîmet e, ku ji nav dilê cûr’ekî h’eywanê be’rê derdixin (Metta 7:6).

T’or’ê dur’a

Egrîpa

Mizgînî

Ferhengok

– Egrîpayê duda kur’ê Hêrodes-Egrîpa bû (kur’ê Arîstopoloyê Hêrodesê Mezin). Egrîpa p’adşakî Cihûstanê bû. Pawlos li ber Egrîpa û xûşka wî Bernikê sekinî û Mizgînîya Xwedê dida wan (K’arêd Şandîya 25:13–26:32).

Esaw

Mizgînî

Ferhengok

– Îshaqê kur’ê Birahîmr’a du kur’êd heval-cêwî bûn, Esaw û Aqûb. Esaw ku yê mezin bû, r’ojekê gava gelekî bir’çî bû, ewî heqê nixurtîya xwe da xwarina zika, ew firote Aqûbê birê xwe. Xwedê zur’eta Aqûb çawa cime’t xwer’a bijart, ne ku ya Esaw. Destpêbûn 25:21-26; 27:1-41; 32:3–33:16; R’omayî 9:10-13; Îbranî 11:20; 12:16-17.

E’firandina dinyayê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 19:4; Yûh’enna 1:3; K’arêd Şandîya 14:15; 17:24-26; Korint’î I 8:6; Kolosî 1:15-16; Îbranî 1:2; 11:3; E’yantî 4:11.

E’zman

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Lûqa 12:32-34; Yûh’enna 14:1-3; Korint’î II 5:1-8; Fîlîpî 1:23; Kolosî 3:1; Petrûs I 1:4-5; E’yantî 4:1-11; 21:1-4; 21:22–22:5; 22:14-15.

e’nîşk (kevirê serê e’nîşkê)

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda ev xeber bi du cûr’a tê fe’mkirinê: 1. Ew kevirê ku dîwara hevva girêdide, awa gotî «kevirê serê e’nîşkê».

2. Kevirê ku li xilazîya çêkirina avayîkî ser dergeh yan derî dihate danînê, çawa «kevirê k’ilîtê» ye, wekî h’emû kevirêd mayîn hevva bide girêdanê. Metta 21:42; Marqos 12:10; Lûqa 20:17; Efesî 2:20; Petrûs I 2:6-7.

Êlîşa

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî Îsraêlê bû, ku dema Peymana Kevinda gelek k’eremet bi destê wî dihatine kirinê (P’adşatî IV 2:1– 8:15 ). Pê Êlîşa jî Xwedê «Ne’manê» serwêrê eskerê Sûryayê ji k’otîbûna wî qenc kir (P’adşatî IV 5; Lûqa 4:27).

Êlyas

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî Xwedêyî mezin bû. Ewî li p’adşakî xirab hilat, usa jî li h’emûyêd ku Îsraêlêda p’ût dih’ebandin. Gelek cihû difikirîn ku Êlyas wê dîsa bihata, wekî bona hatina Mesîh milet hazir kira. Yûh’ennayê Nixumdar gelek alîyava mîna Êlyas bû. Metta 11:14; Marqos 9:4; Lûqa 1:17; R’omayî 11:2-5; Aqûb 5:17.

êlekzirih’

Mizgînî

Ferhengok

– k’inceke eskera ye, ku li sîng û pişta xwe girêdidan, wekî ji şûr û tîra bêne xweykirinê. Ew ji h’esin yan jî ji ç’ermê qalim çêkirî bûn. Efesî 6:14 (zirih’); T’êsalonîkî I 5:8 (k’umzirih’); E’yantî 9:9, 17.

êlimî wî bûn

Mizgînî

Ferhengok

– t’esmîlî wî bûn, ber ta bûn, guhdarîya wî kirin.

êpîkûrî

Mizgînî

Ferhengok

– şagirtêd fîlosofê Êpîkûros bû. Êpîkûros sala 270 berî bûyîna Îsa mir. Ewî hîn dikir, ku gerekê meremê e’mirê meriva şabûn be, ji êş û tirsê dûr bin (K’arêd Şandîya 17:18).

Firewin

Mizgînî

Ferhengok

– navê p’adşêd Misirê bû. Her yek ji wan bi vî navî dihate gotinê. K’arêd Şandîya 7:10, 13, 21; R’omayî 9:17; Îbranî 11:24.

fatimok

Mizgînî

Ferhengok

– cûr’ekî kevotka ye.

fêrisî

Mizgînî

Ferhengok

– nav cihûyada k’omeleke dînp’arist bû. Endemêd k’omela fêrisîya qanûna Mûsa qenc zanibûn. Ew dînp’aristêd sert bûn. Wana bawer dikir, ku milyak’et û r’uh’ hene û mirî wê dîsa r’abin. Gelek ji van r’izim û e’deta, yêd ku fêrisîya pêk danîn, nav cihûyada hebûn. Ji van r’izim û e’deta gelek jî ne ji T’ewratê bûn. Ew bi kirêd xwe k’ubar-babax dibûn. Dixwestin çawa merivêd qenc xuya bin, lê gelekêd ji wan bi fikirêd xwe xirab bûn. Gelekêd ji wan dijenîyane Îsa û hev şêwirîn Wî bikujin.

firtone

Mizgînî

Ferhengok

– bahoz, bobelîsk.

fitilokêd ajotinê

Mizgînî

Ferhengok

– zivir’ok.

Gîdeyon

Mizgînî

Ferhengok

– serwêrekî cime’ta Îsraêlê bû. Bawerîya wî gelek bû û dua kir wekî Xwedê r’êberîya wî bikira. Gava çû şer’, eskerêd wî hindik bûn, lê Xwedê alîk’arîya wî kir serk’et. H’akimtî 6:11– 8:27; Îbranî 11:32.

Gune

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Gune çi ye?

R’omayî 1:18-32; 8:5-8; Galatî 5:19-21; Efesî 2:1-3; 5:3-5; Kolosî 3:5-10; Aqûb 4:17; Petrûs I 4:3; Yûh’enna I 3:4-5.

H’emû meriva gune kirîye

Yûh’enna 8:7-9; R’omayî 3:9-20; 3:23; 5:12; Galatî 3:22; Yûh’enna I 1:8-10.

H’ewce ye ku meriv ji cezayê guna xilaz bin

Metta 10:28; 13:41-42; Yûh’enna 3:18-20; 3:36; K’arêd Şandîya 17:30-31; R’omayî 1:18-19; 6:23; Galatî 6:7-8; Kolosî 3:5-6; T’êsalonîkî II 1:7-9; Îbranî 9:27; 10:26-31; Petrûs I 1:17; 4:3-5; Cihûda 7; E’yantî 20:11-15.

Gur’a Xwedê bikin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 14:15, 21, 23-24; 15:10-17; R’omayî 13:8-10; Petrûs I 1:14-16; Yûh’enna I 2:3-8; 3:22-24; Yûh’enna II 5-6.

gelîyê hey-wayê

Mizgînî

Ferhengok

– cîyê bêbinî. Bi yûnanî ABÛSSOS e. Li gora hînkirineke cihûyaye gelekî kevin, ev cî k’ûrayîya e’rdê bû û cin li wir girtî dihatine xweyîkirinê, h’eta cezakirina wane axirîyê. Lûqa 8:31; E’yantî 9:1-2, 11; 11:7; 17:8; 20:1, 3.

gemîvan

Mizgînî

Ferhengok

– (k’eştîvan) xebatk’arê gemîyê (k’eştîyê).

gemîwargeh

Mizgînî

Ferhengok

– lîman, bender.

girav

Mizgînî

Ferhengok

– (ade, cizîr) e’rdekî nava be’rêda.

gorî

Mizgînî

Ferhengok

– qurban, nedir.

gorîgeh

Mizgînî

Ferhengok

– (mezbeh) t’extê ku qurban, gorî, h’edî û xêr dihatine dayînê yan serjêkirinê. Pêşîyê ew pê kevira dihate çêkirinê. Hêna Mûsada qurban t’enê ser gorîgeha Konê Şe’detîyê dihatine serjêkirinê û paşê, gava p’aristgeh hate çêkirinê, t’enê ser gorîgeha p’aristgehê dihate serjêkirinê. P’aristgehêda gorîgeh ji sifir çêkirî bû. T’extekî din jî hebû, ji yê mezin biç’ûktir û zêr’kirî bû. K’ahîn li ser vê sifrê bixûr dişewitandin. Vêr’a digotin gorîgeha bixûrê. Destpêbûn 12:7; 22:9; Lûqa 1:11; Lûqa 11:51.

Gorîgeh

Gorîgeha bixûrê

gune, gunek’ar

Mizgînî

Ferhengok

– t’er’ibandina qirara Xwedê ew gune tê h’esabê (Yûh’enna I 3:4). Gunek’ar ew meriv e, yê ku ji r’îya Xwedê k’etîye û qirarêd Wî xwey nake. Li gora nivîsarêd pîroz h’emû meriv gunek’ar in û ji r’e’ma Xwedê k’etî ne (R’omayî 3:9-18, 23; Yûh’enna I 1:8-10).

gur’a filankesê kirin

Mizgînî

Ferhengok

– bi ya filankesê kirin, bi gotina filankesê bû, guhdarîya filankesê kirin.

Habîl

Mizgînî

Ferhengok

– Qayîn û Habîl kur’êd Adem bûn. Habîl birê biç’ûk bû û birê wî Qayîn ew kuşt. Ji k’erema xwe bin xebera «Qayîn»-da bixûnin. Destpêbûn 4:2-9, 25; Metta 23:35; Lûqa 11:51; Îbranî 11:4; 12:24.

Hacer

Mizgînî

Ferhengok

– carîya Seraya jina Birahîm bû, dîya Îsmayîl. Lê Îsmayîl ne ew bû, k’îjan ku Xwedê Birahîmr’a soz dabû. Zur’eta Îsmayîl çawa zur’eta Birahîm, çi ku Xwedê soz dabû nestandin. Paşê kur’ê Serayê jêra bû û ew bû kur’ê sozê Xwedê (Galatî 4:21-31).

Harûn

Mizgînî

Ferhengok

– ji zur’eta Lêwî bû, Lêwî jî yek ji her donzdeh kur’êd Aqûb bû. Harûn birê Mûsayî mezin bû, usa jî k’ahînê pêşin bû. Xwedê got, ku k’ahînêd cime’ta Îsraêlê gerekê ji zur’eta Harûn bêne bijartinê. Harûn û Mûsa cime’ta Îsraêlêr’a Misirêda xulamtî dikirin. Harûn alî Mûsa kir, serwêrtîya cime’ta Îsraêlê kirin û cime’ta Îsraêlê bin nîrê xulamtîyê derxistin. Derk’etin 4:14; 5:1; Jimar 12; 17; 20; Lûqa 1:5; K’arêd Şandîya 7:40; Îbranî 5:4; 7:11; 9:4.

Hermês

Mizgînî

Ferhengok

– p’ûtekî yûnana bû. Yûnana digotin, ku ew qasidê p’ûtêd din bû. K’arêd Şandîya 14:12.

Hêrodes

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda çar merî hene ku pê navê «Hêrodes» tên gotinê.

1. Hêrodesê Mezin: Gava Îsa Mesîh hate dinyayê, Hêrodesê Mezin ser Cihûstanê, Celîlê, Îtûryayê û Traxonîdayê p’adşa bû (Metta 2:1-22; Lûqa 1:5). Navê bavê wî Antîpater bû. Hêrodesê Mezin yekî gelekî zulmk’ar bû, wî jineke xwe, sê kur’êd xwe, xwesîya xwe, apekî xwe û gelekêd din (pêştirî zar’okêd Beytleh’mê) kuştin.

2. Hêrodes-Antîpas: Gava Îsa Mesîh û Yûh’ennayê Nixumdar dest bi k’arêd xwe kirin, Hêrodes-Antîpas serwêrê Celîlê bû (Lûqa 3:1). Bavê wî Hêrodesê Mezin bû û navê dîya wî Maltakê bû. Ewî serê Yûh’ennayê Nixumdar da lêxistinê (Metta 14:1-12; Marqos 6:14-29; Lûqa 9:9). Berî xaçkirina Îsa, Îsa birine ber Hêrodes û wî Îsa bêhurmet kir, qerfê xwe Wî kir (Lûqa 23:7-12).

3. Hêrodes-Egrîpa p’adşa: K’arêd Şandîya 12:1-24-da Hêrodes-Egrîpa Petrûs û Aqûb girtin û Aqûbê birê Yûh’enna da kuştinê. Milyak’etê Xudan Hêrodes-Egrîpa kuşt (K’arêd Şandîya 12:21-23). Bavê Hêrodes-Egrîpa Arîstopolo bû, Arîstopolo jî kur’ê Hêrodesê Mezin bû. Navê dîya Hêrodes-Egrîpa Bernikê bû.

4. Kur’ê Hêrodes-Egrîpa, Egrîpayê duda bû. Egrîpayê duda p’adşayê Cihûstanê bû. Pawlos li ber Egrîpa û xûşka wî Bernikê (Bernikêke din) sekinî û Mizgînîya Xwedê dida wan (K’arêd Şandîya 25:13–26:32). Egrîpayê duda Pawlos şande bajarê R’omayê, wekî Qeyser dîwana wî bikira.

H’ESABÊD DIRÊJAYÊ

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

k’urdî | yûnanî | h’esabêd dirêjayîyê | şe’detîya wan cîya
zend | pîxus | 45 santî yan weke nîv mêtir (ji serê t’ilîyê h’eta e’nîşkê) | E’yantî 21:17
mîl | milyon (r’omayî) | 1.5 kîlomêtir | Metta 5:41

H’ESABÊD PÎVANÊ

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

k’urdî | yûnanî | h’esabêd pîvanê | şe’detîya wan cîya
kod | saton (aramî) | derdaneke qasî 13 lîtir av hildida | Metta 13:33; Lûqa 13:21
k’ûp | batos (îbranî) | derdaneke qasî 35 lîtir av hildida | Lûqa 16:6
ç’e’l | koros (îbranî) | derdaneke qasî 390 lîtir av hildida | Lûqa 16:7

H’izkirin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Xwedê me h’iz dike

Yûh’enna 3:16; R’omayî 5:8; Efesî 2:4-5; Yûh’enna I 4:9-10.

Gerekê em Xwedê h’iz bikin

Metta 22:37-38; Marqos 12:28-30; Yûh’enna 14:21; Petrûs I 1:8; Yûh’enna I 5:3.

Gerekê em hevdu h’iz bikin

Metta 5:43-48; 22:39; Yûh’enna 13:34-35; 15:12-17; R’omayî 12:9-10; 13:8-10; Korint’î I 13:1-13; 16:14; Galatî 5:13-14; T’êsalonîkî I 4:9-10; Petrûs I 4:8; Yûh’enna I 2:9-11; 3:11-18; 4:7-21.

H’ukumetêd merivayêye vê dinyayê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 22:15-22; K’arêd Şandîya 5:27-29; R’omayî 13:1-7; Tîmot’êyo I 2:1-4; Tîto 3:1; Petrûs I 2:13-17.

halêlûya

Mizgînî

Ferhengok

– Gava cihûya dixwest pesinê Xwedê bidana, dikirin qîr’în: «Halêlûya». Ji zimanê îbranî ye, ku tê fe’mkirinê: «Pesinê Xudan bidin» yan «Şikir ji Xwedê». E’yantî 19:1, 3-4, 6.

hebûk

Mizgînî

Ferhengok

– malê dinê, dewlemendtî, p’ere.

herem

Mizgînî

Ferhengok

– dîwanxane, cîyê herî jorin.

hevîrtir’şk

Mizgînî

Ferhengok

– (havên) dikine nava hevîr û hevîr hiltê. Fikira vê li cem cihûya bi r’uh’anî xirab dihate fe’mkirinê, awa gotî sûretê (sîmvola) h’eramîyê, xeysetê xirab û e’mirê h’er’imî bû. Îzina cime’ta Îsraêlê t’unebû, wekî hevîrtir’şk bikirana nava nanê h’edîyêd xwe, k’îjan ku Xwedêr’a dihate dayînê (Qanûna K’ahîntîyê 2:4), ne jî dikirine nava Cejina Nanê Şkeva çawa usa jî tê fe’mkirinê, awa gotî «şkeva» (Derk’etin 12:15). K’itêba Pîrozda hevîrtir’şk çawa nîşana qewateke veşartî ye, îlahî bona qewata gune. Çawa hevîrtir’şk nava t’emamîya şkeva hevîrda bela dibe ya xwe dike, usa jî gune dikare nava cime’têda bela be û zîyanê bide cime’tê. Lûqa 12:1-da hevîrtir’şk tê fe’mkirinê çawa dur’ûtî, Metta 16:6 û 12-da hînkirina fêrisîya û sadûqîya mîna hevîrtir’şk bû, ku miqabilî Îsa disekinîn. Marqos 8:15; Korint’î I 5:6-7; Galatî 5:9.

hêşî

Mizgînî

Ferhengok

– devê be’rê, k’ewşen.

hilatin (li yekî hilatin)

Mizgînî

Ferhengok

– dengê xwe lê hildan, hilmeyîbûn.

hîndar

Mizgînî

Ferhengok

– merivek nava p’êşe yan sportekêda xwe her gav hîn dike.

hîvk’etî

Mizgînî

Ferhengok

– (e’diroyî, ya jorin k’etî, hîvgirtî) yê hîvê dik’evin, vediç’ir’ikin.

hosanna

Mizgînî

Ferhengok

– xebereke silavdayînê ye, bi zimanê îbranî, yekî xweyîqedirr’a dihate gotinê mîna p’adşa. Pêşîyê hosanna duak bû bi me’na «Xilaz bike!», paşê ew bû gotineke bi me’na «Şikir wîr’a». Metta 21:9, 15; Marqos 11:9-10; Yûh’enna 12:13.

h’edî

Mizgînî

Ferhengok

– h’edîya, p’êşk’êş, xêr, dîyarî.

h’elal û h’eram

Mizgînî

Ferhengok

– 1. bona cihûya ev fe’mîn bi xwarin-vexwarinê, şûştin-veşûştinê û r’abûn-r’ûniştina e’mirê merivava girêdayî bûye. Li gora Qanûna Mûsa cûr’e-cûr’e h’eywan h’eram dihatine h’esabê: Mesele çend cûr’e teyrede, beraz, çend h’eywanêd be’rêda û h’emû me’regîsk usa jî cinyazê mirîya, merivêd k’otî û yêd bi nexweşîyêd ç’erm (Qanûna K’ahîntîyê 11; Qanûna Ducarî 14:3-21). Heger yekî destê xwe bida merivekî k’otî yan cinyazekî bik’eta, ew îdî dih’er’imî, h’eram dibû û ne cayîz bû, wekî ew meriv têk’eta nava cime’tê yan jî cîyêd pîroz. Kin gotî, gava yekî tiştek ji qanûna cihûya der bikira, ew h’eram dihate h’esabê. Cûr’e-cûr’e e’det bona h’elalbûna yekî h’eram hebûn. Mesele, gerekê qurban bida û bi avê bihata şûştinê. Bona çend cûr’eyêd h’elalbûnê gerekê k’ahîn jî li merivê h’elalbûyî binihêr’îya û bigota ku ew îdî h’elal bûye yan na (Qanûna K’ahîntîyê 13). Îsa guh neda e’detêd kal-bava hindava vê pirsêda û çend tişt miqabilî fikirêd qanûnzan û fêrisîya digot (Marqos 7:1-24). Usa jî Îsa destê Xwe da merivêd k’otî (ku h’eram dihatine h’esabê) û ew hin qenc dikirin, hin jî paqij dikirin (Metta 8:1-4). Û qewata Wî ser r’uh’êd h’eram jî hebû, cin ji cinak’etîya (ku h’eram dihatine h’esabê) derdixistin û qenc dikirin (Lûqa 4:30-36).

2. H’elal fire tê fe’mkirinê, çawa kirinêd pîroz, bê qelpî, bê dizî, bê h’ilek’arî, bi k’eda h’elal, usa jî jin-mêr h’elalê hev tên gotinê heger ew hindava hevda h’elal in, ne ç’e’vder in. H’eramî jî çawa ek’sê h’elalîyê ye.

h’eram

Mizgînî

Ferhengok

– ji k’erema xwe bin xebera «h’elal û h’eram»-da bixûnin.

Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda

Mizgînî

Xerîte

Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda

Îsa

Mizgînî

Ferhengok

– me’na navê Îsa bi îbranî ev e: «Xudan xilaz dike», yan «xilazkir», yan jî «azabûn» (Metta 1:21).

Îsa Mesîh

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Îsa Mesîh Kur’ê Xwedê ye

Metta 11:27-30; 16:13-17; Lûqa 1:35; Yûh’enna 1:1-18; 5:19-29; 6:35-40; 8:58; 11:25-27; 14:5-11; 17:1-5; 20:26-31; K’arêd Şandîya 3:13-16; 4:10-12; R’omayî 1:3-4; Korint’î I 1:9; Korint’î II 4:4-6; 5:21; Galatî 4:4-5; Fîlîpî 2:5-11; Kolosî 1:15-20; 2:9-10; Îbranî 1:1-14; 7:26-28; Yûh’enna I 2:1-2; 5:20; E’yantî 1:12-18; 19:11-16.

Kur’ê Xwedê çawa meriv hate dinê

Yûh’enna 1:14; Lûqa 1:26-38; Metta 1:18-25; Lûqa 2:1-20; Metta 2:1-23; Galatî 4:4-5; Fîlîpî 2:6-7; Îbranî 2:14-18.

Îsa meriv hîn dikirin û yêd nexweş qenc dikirin

Metta 4:23-25; 7:28-29; 9:35-36; 11:1-6; Lûqa 4:14-44; Yûh’enna 20:30-31; K’arêd Şandîya 10:36-38.

Îsa gelek k’eremet dikirin

Ji k’erema xwe li Navnîşa K’eremetêd Îsa Mesîh binihêr’in.

Serwêra Îsa girtin û cezayê mirinê dane wî

Metta 26:47-68; 27:1-2; 27:11-31; Marqos 14:43-65; 15:1-20; Lûqa 22:47-53; 22:63-71; 23:1-25; Yûh’enna 18:1-14; 18:19-24; 18:28–19:16.

Îsa hate xaçkirinê

Metta 27:32-56; Marqos 15:21-41; Lûqa 23:26-49; Yûh’enna 19:17-37.

Îsa hate definkirinê

Metta 27:57-66; Marqos 15:42-47; Lûqa 23:50-56; Yûh’enna 19:38-42.

Îsa ji mirinê r’abû û xwe gelekava e’yan kir

Metta 28:1-20; Marqos 16:1-8; Lûqa 24:1-49; Yûh’enna 20:1–21:14; K’arêd Şandîya 1:3-8; 2:24-32; 3:15; 4:10; 4:33; 10:39-43; 13:29-39; 17:2-3; 17:30-31; R’omayî 1:4; 4:24-25; Korint’î I 15:3-8; 15:12-21; E’yantî 1:18.

Îsa çû e’zmên

Lûqa 24:50-51; K’arêd Şandîya 1:9-11; 2:32-36; 5:30-31; R’omayî 8:34; Efesî 1:20-23; Fîlîpî 2:9-11; Îbranî 1:3-11; 2:9; 4:14-16; 7:25-26; 10:12-14; Petrûs I 3:22.

Îsa wê dîsa veger’e

Metta 24:29-44; Yûh’enna 14:1-3; K’arêd Şandîya 1:10-11; 3:19-21; Fîlîpî 3:20-21; Kolosî 3:4; T’êsalonîkî I 1:9-10; 3:13; 4:13–5:11; T’êsalonîkî II 1:6-10; 2:1-4; Tîmot’êyo I 6:13-15; Tîmot’êyo II 4:8; Îbranî 9:28; Petrûs II 3:1-18; Yûh’enna I 3:1-3; E’yantî 1:7; 22:12-13.

Dîwana Xwedê bi destê Îsa Mesîh e

Metta 7:21-23; 16:24-27; 25:31-46; Yûh’enna 3:18-21; 5:24-29; K’arêd Şandîya 17:30-31; R’omayî 2:1-11; 14:10-12; Korint’î I 3:10-15; 4:5; Korint’î II 5:9-10; T’êsalonîkî II 1:5-10; Îbranî 9:27-28; 10:26-31; Petrûs I 1:17; 4:3-5; E’yantî 20:11-15.

Îshaq

Mizgînî

Ferhengok

– kur’ê Birahîm û Serayê bû. Me’na navê wî «k’en» e, gava dîya wî Serayê cara pêşin bihîst ku Xwedê wê zar’ bida wê, ew k’enîya, çimkî ew e’mirda mezin bû. Destpêbûn 21:1-8; K’arêd Şandîya 7:8; R’omayî 9:7; Îbranî 11:9 û yêd mayîn.

Îsraêl

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Navê meriv e. Çaxê Xwedê Aqûbê bavê miletê Îsraêlê bimbarek kir, navê wî kire Îsraêl (Destpêbûn 32:27-28; 35:10). Çend nav zur’eta Îsraêlr’a tê gotinê: «Cime’ta Îsraêl», «Zar’êd Îsraêl» û «îbranî». Cihû jî çawa miletê Îsraêlê têne h’esabê.

2. Navê welat jî tê gotinê: «Îsraêl». Zûva jêr’a digotin: «Kenan» (K’arêd Şandîya 7:11; 13:19). Navekî din jî jêr’a «Welatê Filistînê» dibêjin.

Îşaya

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî e’yan bû, ku weke 700 salî berî Îsa Mesîh hebû. Ewî derheqa Îsada gelekî p’êxembertî kirîye. K’itêba wî jî heye. Metta 3:3; K’arêd Şandîya 8:30; R’omayî 9:27-29 û yêd mayîn.

îbranî

Mizgînî

Ferhengok

– navekî kevin e û cime’ta Îsraêlê pê vî navî hate navkirinê. Îbranî usa jî ziman e. Cime’ta Îsraêlê bi zimanê îbranî xeber didan. Peymana Kevin bi vî zimanî nivîsar e. K’itêbeke Peymana Nû jî bi vî navî heye (Ne’ma Îbranîyar’a).

îlahî

Mizgînî

Ferhengok

– hê bona wê yekê, hê zêde.

înk’ar

Mizgînî

Ferhengok

– yek haş ji tiştekî heye, lê xwe mukur’ nayê ku zane.

îqrarkirin

Mizgînî

Ferhengok

– erêyîkirin, şêkirandin.

îsaf

Mizgînî

Ferhengok

– wicdan.

îtoyîn

Mizgînî

Ferhengok

– r’obet, sosret.

Ji gunekirinê veger’in

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:17; Marqos 6:12; Lûqa 13:1-5; 15:1-31; 24:45-47; K’arêd Şandîya 2:37-40; 3:19-20; 17:29-31; 20:21; 26:19-20; Korint’î II 7:8-11; Petrûs II 3:9; E’yantî 9:20-21.

Jinber’dan û ji mêr dûrk’etin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:31-32; 19:3-9; Lûqa 16:18; R’omayî 7:2-3; Korint’î I 7:10-16.

Jîyîna h’eta-h’etayê, ya ku Îsa Mesîh dide wan, yêd ku bawerîya xwe wî tînin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 19:16-30; Lûqa 10:25-28; Yûh’enna 3:1-16; 5:19-29; 10:10; 11:25-26; 14:6; 17:2-3; 20:31; R’omayî 5:21; 6:5-14; 8:10-17; Korint’î II 5:17; Galatî 2:20; Efesî 2:1-6; Kolosî 2:13; 3:1-4; Tîmot’êyo II 1:10; Tîto 3:4-7; Petrûs I 1:23; Yûh’enna I 5:11-13.

Jîyîna malêda

Mizgînî

Xeberêd K’ilît
bona jin û mêra

Metta 19:4-6; Korint’î I 7:1-16; Efesî 5:21-33; Kolosî 3:18-19; Tîto 2:3-5; Îbranî 13:4; Petrûs I 3:1-7.

bona zar’a

Metta 15:3-6; Lûqa 2:51; Efesî 6:1-3; Kolosî 3:20; Tîmot’êyo I 5:4, 8; Îbranî 12:7-11.

bona dê û bava

Efesî 6:4; Kolosî 3:21; Tîmot’êyo I 3:4-5.

bona jinebîya

K’arêd Şandîya 6:1; R’omayî 7:2-3; Korint’î I 7:39-40; Tîmot’êyo I 5:3-16; Aqûb 1:27.

jîyîna h’eta-h’etayê

Mizgînî

Ferhengok

– e’mirê h’eta-h’etayê, jîyîna herheyê, h’eyata ebedî.

Kenan

Mizgînî

Ferhengok

– navê wî welatî ye, k’îjan ku Xwedê li gora sozê Xwe da miletê Îsraêlê, wekî bibe welatê wan. Ev navê «Kenan» hê berî li wir mayîna miletê Îsraêlê hebû. Paşê «Îsraêl» yan jî «Filistîn» hate gotinê. Metta 15:22; K’arêd Şandîya 7:11; 13:19.

Konê Şe’detîyê (Konê Civînê)

Mizgînî

Ferhengok

– Gava cime’ta Îsraêlê ji Misirê derk’et, Xwedê serê ç’îyayê Sînayê Mûsar’a got, çawa gerekê Konê Şe’detîyê bê çêkirinê (Derk’etin 25). Gava çêkirin, r’ûmeta Xwedê ew cî t’ijî kir û Xwedê bi r’ûmeta Xwe şe’detî da û da xuyakirinê ku Ew t’evî wan e (Derk’etin 38:21). Konê Şe’detîyê û Konê Civînê (Derk’etin 27:21) yek bûn. Cime’ta Îsraêlê li wir dicivîyan. Silêman jî Orşelîmêda p’aristgeh dewsa wêda çêkir. Konê Şe’detîyêda (û usa jî p’aristgehêda) tiştêd pîroz jî hebûn, mesele: Sindoqa Peymana Xudan (Qanûna Ducarî 10:8), awa gotî Sindoqa Şe’detîyê (Jimar 4:5).

Konê Şe’detîyê (Konê Civînê)

Kur’ê Dawid

Mizgînî

Ferhengok

– navekî k’ifş e, ku miletê cihû bona Mesîh digotin, çimkî Xwedê soz dabû, ku Mesîh wê ji r’ik’inyata Dawid bê. Metta 1:1, 6, 17, 20; 9:27; 15:22; 21:9; 22:42; Marqos 10:47-48.

Kur’ê Mêriv (Kur’ê Însan)

Mizgînî

Ferhengok

– Çawa ji k’itêba Danîyêl p’êxember (7:13-14 ) tê xuyakirinê, berî hatina Îsa Mesîh miletê Îsraêlê bawer dikir ku Xwedê wê xilazkirekî bona cime’ta Xwe bişîne, wekî wan ji gunêd wan xilaz ke û navê Wî wê «Kur’ê Meriv» be. Peymana Nûda gelek cara Îsa Mesîh Xwexa ev nav li Xwe kir. Ev xwenavkirina Îsa bi r’engekî nixamtî dide xuyakirinê, ku Îsa ew e bona k’îjanî Xwedê gotibû, ku çawa Xilazkir wê bê dinyayê û Ew e, Yê ku Xwedê p’adşatîyêd t’emamîya dinyayê dane destê Wî. Li her çar Încîlada Îsa dibêje, Kur’ê Mêriv Xwexa ye û h’ukumê Wî bona baxşandinê û dîwankirinê heye (Marqos 2:10; Yûh’enna 5:27) û usa jî Xwexa wê jîyîna Xwe bide, wekî yêd din aza bin (Marqos 10:45). Metta 8:20; Lûqa 18:8; Yûh’enna 1:51; K’arêd Şandîya 7:56 û yêd mayîn.

Kur’ê Xwedê

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda ev nav Îsa Mesîhr’a tê gotinê, lê ew bi me’na fîzîkî (cismanî) nayê fe’mkirinê. Peymana Kevinda, «Kur’ê Xwedê» navekî bona wî P’adşayî ye, yê ku Xwedê bijart, awa gotî bona Mesîh (yê bi r’ûn k’ifşkirî), ku Berdestîyê Xwedêyî Pîroz û Amin e (Îşaya 42:1-8; 49:1-13; 50:4-11; 52:13-53:12; Zebûr 2:6-12). Ew nav «Kur’ê Xwedê» nêzîkîya heleqetîya nava Xwedê û Wîda dida k’ifşê. Awa gotî Îsa Mesîh bi me’na r’uh’anî Kur’ê Xwedê tê navkirinê. Peymana Nûda hatîye nivîsarê, ku Kur’ê Xwedê Xebera Xwedê ye (Peyva Xwedê ye) û Xebera Xwedê jî Xwexa Xwedê ye. Kur’ê Xwedê ji Bav (Xwedê) tê. Ew nûra r’ûmeta Xwedê ye û sûretê Xwedêyê ku xuya nabe. Hê berî e’firandina e’rd û e’zmana Kur’ li cem Bavê bû. Bav û Kur’ yek in, xwestina wan jî yek e, h’ukumê Kur’ mîna h’ukumê Bavê ye û Kur’ Bavê merivava dide aşkerekirinê û Kur’ bi h’emû awayî t’am aşkerebûna Bavê ye. Ji k’erema xwe bin xebera «Bav»-da bixûnin. Metta 1:18-20; Kolosî 1:15-20; Îbranî 1:1-4; Yûh’enna 1:1-5; 3:16; 5:21-23; 10:30; 13:3; 14:9; 16:27-28; Lûqa 10:22; R’omayî 1:4.

K’EREMETÊD ÎSA MESÎH

Mizgînî

Meselêd Îsa Mesîh

K’eremet | Metta | Marqos | Lûqa | Yûh’enna
1. *K’eremeta de’wata Qanayêda | – | – | – | 2:1-11
2. Îsa kur’ê qulixk’arekî qenc dike | – | – | – | 4:46-54
3. Îsa r’uh’ê h’eram derdixe | – | 1:23-26 | 4:33-35 | –
4. Qenckirina xwesîya Petrûs û nexweşêd din | 8:14-16 | 1:30-34 | 4:38-41 | –
5. *Girtina me’sîya | – | – | 5:4-11 | –
6. Îsa yekî ji k’otîbûnê paqij dike | 8:2-4 | 1:40-42 | 5:12-13 | –
7. Îsa şilûşe’t dibaxşîne û qenc dike | 9:2-7 | 2:3-12 | 5:18-25 | –
8. Nexweşê sî û h’eyşt sala qenc dibe | – | – | – | 5:1-9
9. Qenckirina merivê destk’işîyayî | 12:10-13 | 3:1-5 | 6:6-10 | –
10. Îsa xulamê sersedekî qenc dike | 8:5-13 | – | 7:1-10 | –
11. **Saxbûna kur’ê jinebîya Nayînê | – | – | 7:11-15 | –
12. Qenckirina yê kor û lal | 12:22 | – | 11:14 | –
13. *Îsa firtonê diseqir’îne | 8:23-27 | 4:35-41 | 8:22-25 | –
14. Qenckirina du cinak’etîyê Gerdarînê | 8:28-34 | 5:1-20 | 8:26-39 | –
K’eremet | Metta | Marqos | Lûqa | Yûh’enna
15. **Qîzika mirî û k’ulfeteke nexweş | 9:18-26 | 5:21-43 | 8:40-56 | –
16. Îsa du kora qenc dike | 9:27-31 | – | – | –
17. Îsa yê lal qenc dike | 9:32-33 | – | – | –
18. *Îsa pênc h’ezara t’êr dike | 14:13-21 | 6:30-44 | 9:10-17 | 6:1-14
19. *Îsa p’îya li ser avêr’a diçe | 14:25-33 | 6:45-51 | – | 6:19-21
20. Bawerîya k’ulfeta kenanî | 15:21-28 | 7:24-30 | – | –
21. Qenckirina geleka | 15:29-31 | – | – | –
22. Qenckirina yê lal | – | 7:31-37 | – | –
23. *Îsa çar h’ezara t’êr dike | 15:32-38 | 8:1-9 | – | –
24. Qenckirina korê Beytsaydayê | – | 8:22-26 | – | –
25. Qenckirina yê cinak’etî | 17:14-18 | 9:17-29 | 9:38-43 | –
26. *Xercê p’aristgehê zikê me’sîda | 17:24-27 | – | – | –
27. Vekirina ç’e’vêd yekî zikmakîyêda kor | – | – | – | 9:1-7
28. Qenckirina k’ulfeta qoncikî | – | – | 13:10-13 | –
29. Qenckirina merivê avzê | – | – | 14:1-4 | –
30. Qenckirina dehe k’otîya | – | – | 17:11-19 | –
K’eremet | Metta | Marqos | Lûqa | Yûh’enna
31. **Îsa Lazarê mirî sax dike | – | – | – | 11:1-44
32. Qenckirina du korê Erîhayê | 20:29-34 | 10:46-52 | 18:35-43 | –
33. *Dara hêjîrêye h’işkbûyî | 21:18-22 | 11:12-14, 20-25 | – | –
34. Îsa guhê xulamê serekk’ahîn pêva dike | – | – | 22:50-51 | –
35. *Girtina me’sîyaye bi k’eremet | – | – | – | 21:1-11

R’êzêd bê steyrk cîyêd k’eremetêd qenckirina meriva didine k’ifşê.

R’êzêd yek steyrk (*) cîyêd wan k’eremeta didine k’ifşê, li k’u h’ukumê Îsa ser t’ebîyetê xuya bûye.

R’êzêd du steyrk (**) cîyêd k’eremetêd saxkirina mirîya didine k’ifşê.

K’itêba Pîroz

Mizgînî

Ferhengok

– hin Nivîsarêd Peymana Nû t’evî yêd Peymana Kevin hevr’a dibine t’evayîya K’itêba Pîroz, awa gotî «Bîblîya» ku tê welger’andinê «K’itêba ser k’itêbar’a».

K’itêba Zebûra

Mizgînî

Ferhengok

– k’itêbeke Peymana Kevin e. Zebûr xwexa k’ulam û stiranêd şikirdayînê ne bona Xwedê. Usa jî meriva ji k’ûrayîya dilê xwe avîtine ser h’alê xwe, dilovandine û derd-kulêd xwe Xwedêva e’lam kirine. P’ayê-p’ir’ê Dawid p’adşa ev zebûr nivîsîne.

K’omekdayîn

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 6:1-4; 7:12; 25:31-46; Lûqa 3:10-11; 6:38; K’arêd Şandîya 11:27-30; Korint’î I 10:24; Korint’î II 8:1-15; 9:1-15; Galatî 6:9-10; Fîlîpî 4:14-19; Îbranî 10:24; 13:1-3; 13:16; Aqûb 1:27; 2:15-16; Yûh’enna I 3:16-18.

K’urdî

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

2 pol | qur’ûşek
4 qur’ûş | diravekî çarqur’ûşê
64 qur’ûş | zîvek
4 zîv | nalekî çarzîvê
100 zîv | zêr’ek
6000 zîv | telantekî zîv
180 000 zîv | telantekî* zêr’

* T’arîxêda çend cûr’e telant hebûn, ew qur’nava girêdayî bûn. Telantêd zêr’în jî hebûn ku ji 180 000 zîva qîmettir bûn.

kela

Mizgînî

Ferhengok

– h’ebs, zindan, girtîgeh.

kenanî

Mizgînî

Ferhengok

– miletek bû ku li Kenanê diman, zur’eta kur’ê Ham, kur’ê Nuh (Destpêbûn 10:6).

kulî

Mizgînî

Ferhengok

– hespê gîhê, sîyarê bûkê.

Kulî

k’ahîn

Mizgînî

Ferhengok

– ji zur’eta Harûnê birê Mûsa bûn. K’ahîna ew gorîyêd (qurbanêd) ku miletê Îsraêlê danîn serjêdikirin. Ew bona miletê Îsraêlê ber Xwedê disekinîn û dua dikirin, navçêtî dikirin û xwestina Xwedê cime’têr’a didane e’yankirinê. Wana dehekê (ji deha p’areke) hebûkê, heger hasil bûya, yan dayîna berê e’rdê bûya, yan çi k’ar qazinc kirana ji cime’ta Îsraêlê xwer’a distandin. Nav civata giregirêd cihûyada serekêd k’ahîna jî hebûn. Yek ji wan serekêd k’ahîna bona wextekê dihate bijartinê ku bibe Serekk’ahîn, ewî serwêrîya t’emamîya k’ahîna û civata giregira dikir. Serekêd k’ahîna ew bûn jî, yêd ku îdî carekê dora xweda bibûne Serekk’ahîn, usa jî ji yêd e’yane ji malêd wan Serekk’ahîna bûn. Qanûna K’ahîntîyê 6:8–10:20; Metta 26:57; Îbranî 6:20–8:6 û yêd mayîn.

k’atib

Mizgînî

Ferhengok

– nivîsk’arê serwêrêd bajêr (K’arêd Şandîya 19:35).

k’efen

Mizgînî

Ferhengok

– ji qedek (p’îne, p’aç’), mirî têda dip’êç’in.

k’efîl (standin)

Mizgînî

Ferhengok

– (girew, k’efalet) p’ere ji ber merivva tê dayînê, wekî bikaribin aza bimînin h’eta r’oja dîwankirinê.

k’erem

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda gelek cara çawa p’êşk’êşek yan dayînek tê fe’mkirinê. K’erem xwestina dilê Xwedê ye, wekî tiştekî qenc, îlahî xilazbûnê bide merivêd ku ne hêjayî p’êşk’êşêd Wî ne. Ew bêheq dide meriva û li hîvîya tiştekî paşdastandinê nîne. Gelek cara K’itêba Pîrozda nivîsk’ara k’erema Xwedê çawa dua-dirozge bona hev xwestine.

k’ewdayîna guna (k’ewandina guna)

Mizgînî

Ferhengok

– r’esîtkirina guna, baxşandina guna. «K’ew» tê fe’mkirinê çawa şewitandin, r’esîtkirin.

k’êlek

Mizgînî

Ferhengok

– tenişt.

k’êmûn

Mizgînî

Ferhengok

– (k’îmyon, zîre) t’oximê cûr’ekî p’incar’a ye. Cihûya ew çawa derman dixwarin pê qenc dibûn (Metta 23:23).

k’inîşt

Mizgînî

Ferhengok

– bi yûnanî «SUNAGOG», cîyê civata xwedênasêd cihûya ye, îlahî r’oja şemîyê, ku nivîsarêd pîroz têda dixûnin, dua dikin û hîn dikin. Her endemekî k’inîştê dikare hîn bike. Dema Îsada k’inîşt h’emû bajarêd cihûyada hebûn. Qurban li wir nedihatine serjêkirinê. Ji k’erema xwe bin xebera «p’aristgehê»-da bixûnin.

K’inîşt

k’irk’ût

Mizgînî

Ferhengok

– (k’ewk’urt’) kevirekî nerm û zer e ku bi alaveke r’engê vekirî şewq dişewite û bîna wê jî qewat e (tûj e). Lûqa 17:29; E’yantî 9:17-18 û yêd mayîn.

k’ofî

Mizgînî

Ferhengok

– Hêna berê nava yûnanada k’ofî ji gula yan belga bûn, gilover’ bona serê meriva dihûnandin. Wan meriva k’ofî distand, yêd ku lîstikêd sportêda serdik’etin (alt’ dikirin) yan jî bona eskerêd e’gît bûn ku dijmin bindest dikirin. Korint’î I 9:25; E’yantî 2:10; 3:11; 4:4, 10 û yêd mayîn.

K’ofî

k’otî (k’otîbûn)

Mizgînî

Ferhengok

– nexweşîk e, ku ser mêriv birîn dertên, ew birîn k’ûr dibin, ku t’u cara qenc nabin. Li gora Qanûna K’ahîntîyê ji serê 13-a h’eta 14-a zemanê berê her cûr’e nexweşîya ser ç’erm ji k’otîbûnêva girtî h’eta çend cûr’e p’izika, usa jî tiştêd k’efikî h’eram dihatine h’esabê. Cime’tê berî nexweşêd aha didan ji gund û bajara derdixistine der, lê heger nişkêva yek qenc bûya, gerekê xwe nîşanî k’ahîn bikira û h’edî bida, wekî destûr bidanê ku ew bik’eta nava cime’tê.

k’ozî

Mizgînî

Ferhengok

– 1. xwelîya şewitî.

2. K’ozîkirî jî tê fe’mkirinê çawa «dermalîkirî».

k’ulfet

Mizgînî

Ferhengok

– jin, pîrek.

k’umr’eşîya Xwedê

Mizgînî

Ferhengok

– r’uh’anî tê fe’mkirinê. Peymana Kevinda, gava cime’ta Xwedê dest ji Xwedê k’işand û p’ût h’ebandin, ew usa dihate h’esabê, bême’ne çawa jina yekî ç’e’v bavêje mêrekî din û mêrê wê k’umr’eşîyê bike. Hosêya 2:2-13; Yêremîya 3:6-10, 20; Korint’î I 10:22; Korint’î II 11:2.

k’urx

Mizgînî

Ferhengok

– k’inca zivir ji mûyê bizinê, çawa nîşana şînê ber Xwedê li xwe dikirin (Metta 11:21).

Lêwî

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Yek ji her donzdeh kur’êd Aqûb bû. Zur’eta Lêwî jî yek ji wan her donzdeh qebîlêd Îsraêlê bû. Mûsa p’êxember û birê wî Harûn, her du jî ji vê qebîlê bûn. Ji nava vê qebîlê Xwedê Harûn zur’etêva bona şixulê Xwedê p’aristgehêda, awa gotî k’ahîntîyêr’a bijart. Yêd mayîn alîk’arîya van k’ahîna dikirin. Derk’etin 6:16-25; 32:26-29; Jimar 1:47-53; Lûqa 10:32; Îbranî 7:5, 9-10; E’yantî 7:7 û yêd mayîn.

2. Lêwîyê kur’ê Halfawo şagirtekî Îsa bû, ku jêr’a Metta jî digotin.

Lêwî û k’ahîn

Lût

Mizgînî

Ferhengok

– birazîyê Birahîm bû. Gava Birahîm çû bona welatê ku Xwedê soz dabû, Lût t’evî wî çû. K’etin wî welatî û Lût çû bajarê Sodomêda ma. Destpêbûn 11:27, 31; 14:1-16; 19:1-38; Lûqa 17:28-32; Petrûs II 2:7.

leck’ar

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku t’evî yekî din yan dik’eve lecê yan qoşê.

lêyî

Mizgînî

Ferhengok

– tofan.

lîl

Mizgînî

Ferhengok

– xîzge, qûm, çemûr’.

lomekirin

Mizgînî

Ferhengok

– neheqkirin, dîwankirin, sûcdarkirin.

lûfika be’rê

Mizgînî

Ferhengok

– lîfika (kulavê) be’rê.

MESELÊD ÎSA MESÎH

Mizgînî

Meselêd Îsa Mesîh

Mesele | Metta | Marqos | Lûqa
1. Xwêya bê te’m | 5:13 | 9:50 | 14:34-35
2. Ç’ira ser p’êç’irê | 5:14-16 | 4:21-22 | 8:16-17, 11:33
3. Mala yê serwaxt û mala yê bêfe’m | 7:24-27 | – | 6:47-49
4. Kesek pê p’arç’ê nû k’inca kevin p’îne nake | 9:16 | 2:21 | 5:36
5. Şerava nû nakine meşkêd kevin | 9:17 | 2:22 | 5:37-39
6. Mesela t’oximr’eş | 13:3-8, 18-23 | 4:3-8, 14-20 | 8:5-8, 11-15
7. Mesela genim û zîwanê | 13:24-30, 36-43 | – | –
8. Mesela du deyndara | – | – | 7:41-43
9. T’oximê ku digihîje | – | 4:26-29 | –
10. H’eba t’oximê xerdalê | 13:31-32 | 4:30-32 | 13:18-19
11. Hevîrtir’şk | 13:33 | – | 13:20-21
12. Xizna veşartî | 13:44 | – | –
13. Dur’ê qîmet | 13:45-46 | – | –
14. T’or’a avîtî | 13:47-50 | – | –
15. R’astîyêd kevin û nû | 13:52 | – | –
16. Xulamê ku nabaxşîne | 18:23-35 | – | –
17. Mesela samerîyê qenc | – | – | 10:30-37
18. Mêvanê nîvê şevê û sê nan | – | – | 11:5-8
19. Dewletîyê bê fe’m | – | – | 12:16-21
20. Xulamê h’işyar | – | 13:35-37 | 12:35-40
Mesele | Metta | Marqos | Lûqa
21. Xulamê amin û xulamê bêamin | 24:45-51 | – | 12:42-48
22. Mesela dara hêjîrêye bê ber | – | – | 13:6-9
23. Yêd ku li navê xwe diger’in | – | – | 14:7-14
24. Mesela şayîya giran | – | – | 14:16-24
25. Çawa bibine şagirtê Îsa | – | – | 14:25-33
26. Peza undabûyî | 18:12-14 | – | 15:3-7
27. Zîvê undabûyî | – | – | 15:8-10
28. Kur’ê undabûyî û birê wî | – | – | 15:11-32
29. Wek’îlxercê bêamin, lê serwaxt | – | – | 16:1-13
30. Merivê dewletî û Lazarê feqîr | – | – | 16:19-31
31. Borcdarîya xulamê amin | – | – | 17:7-10
32. Mesela jinebîyê û h’akim | – | – | 18:1-8
33. Mesela fêrisî û xercgir | – | – | 18:9-14
34. Mesela dehe zêr’a | (25:14-30) | – | 19:11-27
35. P’alêd r’ezêd tirîya û heqê wan | 20:1-16 | – | –
36. Mesela du kur’a | 21:28-32 | – | –
37. Mesela r’ezê tirîya û r’ezvana | 21:33-44 | 12:1-11 | 20:9-18
38. Mesela de’watê | 22:1-14 | – | –
39. Dersa dara hêjîrê | 24:32-35 | 13:28-31 | 21:29-33
40. R’oj û sih’et ne e’yan e | – | 13:33-37 | –
41. Mesela dehe qîzêd bik’ir | 25:1-13 | – | –
42. Mesela sê xulama | 25:14-30 | – | (19:11-27)
43. Pez û bizin | 25:31-46 | – | –

Melk’î-Sadiq

Mizgînî

Ferhengok

– P’adşa û k’ahînê bajarê Şelîmê bû. Carekê dijmina birazîyê Birahîm, Lût mala wîva girtin. Birahîm çû t’ev wan dijmina şer’ kir û serk’et, Lût, mal û milk’ê wîva xilaz kir paşda anî. Gava Birahîm veger’îya, yekî bi navê Melk’î-Sadiq r’astî wî hat, nan û şerav da Birahîm û dua li wî kir. Birahîm yek ji dehe p’arêd h’emû tiştêd ku t’evî xwe ji şêr’ anîn p’êşk’êşî wî kir. Gelek sal pey vê yekêr’a e’detê cime’ta Îsraêlê bû, wekî yek ji dehe p’arêd ber û tiştêd din bidana k’ahîna. Destpêbûn 14:17-20; Îbranî 5:6-10; 6:20; 7:1-17.

Meryem

Mizgînî

Ferhengok

– Çend k’ulfet K’itêba Pîrozda hene, navê wan Meryem.

1. Dîya Îsa.

2. Meryema Mejdelanî (Metta 27:56; Marqos 16:9; Lûqa 8:2; Yûh’enna 20:1-2, 11-18).

3. Meryema xûşka Mert’a û Lazar (Lûqa 10:38-42; Yûh’enna 11:1-5; 12:1-7).

4. Meryema dîya Aqûb û Ûsiv. Hinek difikirin ku ev Meryem xût ew Meryema jina Klêpas bû (Metta 27:56; Marqos 15:40; 16:1; Lûqa 24:10).

5. Meryema dîya Yûh’enna-Marqos. Mala wê Orşelîmêda hebû, li wir şagirtêd Îsa dicivîyan (K’arêd Şandîya 12:12).

Mesîh

Mizgînî

Ferhengok

– xebereke îbranî ye. Me’na wê bi zimanê îbranî ev e: «Yê bi r’ûn k’ifşkirî». Gava yek dibû p’adşa, r’ûn ser serê wîda dikirin. Ev jî dibû nîşana ku filankes bû p’adşa. Xwedê soz dabû, wekî xilazkirekî cime’ta Xwer’a bişîne, ku wan aza ke, p’adşatîya Xwedê bîne nava wan û bibe p’adşayê t’emamîya dinyayê. Lema gava Îsa hat, ew bi navê «Mesîh» hate gotinê, wekî bide k’ifşê ku ew ji Xwedêda bijartî û k’ifşkirî ye. Xebera «r’ûnkirî» bi zimanê yûnanî XRÎSTOS tê gotinê.

Mirin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 6:39-40; 11:17-27; 14:1-4; R’omayî 6:10-11; 8:38-39; 14:7-9; Korint’î I 15:12-58; Korint’î II 5:1-10; Fîlîpî 1:20-24; T’êsalonîkî I 4:13-18; Îbranî 2:14-15; E’yantî 14:13; 21:1-4; 22:1-5.

Misir

Mizgînî

Ferhengok

– welatekî nêzîkî Îsraêlê ye. Cime’ta Îsraêlê li wir çarsid salî bû hêsîr û xulam. K’arêd Şandîya 7:34-40; Metta 2:13.

Mizgînî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 24:14; K’arêd Şandîya 16:10; 20:24; R’omayî 1:2-4; 16-17; Korint’î I 1:17-25; 15:1-7; Galatî 1:6-12; Efesî 1:13; Fîlîpî 1:27; Kolosî 1:5-6; T’êsalonîkî I 1:5; T’êsalonîkî II 2:14; Tîmot’êyo II 1:8-11; 2:8-10.

Mizgînî (Mizgînîya Xwedê)

Mizgînî

Ferhengok

– «Încîl» ji k’oka (r’awa) xebera EUAGGELÎON bi zimanê yûnanî tê. Me’na wê bi kurmancî «mizgînî» ye. Mizgînî jî tê fe’mkirinê çawa xeber yan dengekî xêr ser merivda tê.

Mîrêcin

Mizgînî

Ferhengok

– (Cin, Îblîs, Şeyt’an) Bi yûnanî «DÎABOLOS» e, ku tê fe’mkirinê «cin», usa jî xebera «SATANAS» tê xebatê, ku ev xeber e’silê xweda ji zimanê îbranî ye û t’ercime dibe «Yê miqabil, xeybkir, buxdanbêj». Serda jî Peymana Nûda gelek navêd wîye din hene. Mesele: Serwêrê cina (Metta 9:34; 12:24), Belzebûl (Metta 12:24), Cêr’ibandkir (Metta 4:3), Me’r û Zîya (E’yantî 20:2), Yê Xirab (Metta 5:37; 6:13), Bavê derewa (Yûh’enna 8:44) û yêd mayîn. K’itêba Pîroz e’yan dike, ku mîrêcin dijminê Xwedê û meriva ye. Ew ber Xwedê şikîyatê meriva dike. Ew xwe dike dilqê milyak’etê r’onayê (Korint’î II 11:14), meriva dixapîne, ji r’îya Xwedê derdixe û tiştêd mayîn dide h’ebandinê, meriva dike hêsîrê guna. Usa jî K’itêba Pîroz e’yan dike, ku Îsa Mesîh hate dinyayê bi mirin û r’abûna Xwe mîrêcin bindest kir. Axirîya dinê (R’oja Axretê) Îsa wextê hatina Xweye duda wê dîwana mîrêcin û milyak’etêd wî bi agirê h’eta-h’etayê bike (Metta 25:41; E’yantî 20:10).

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 13:19; 25:41; Lûqa 4:1-13; 22:3-4; Yûh’enna 8:42-44; Korint’î II 2:10-11; 4:4; 11:13-15; Efesî 2:2; T’êsalonîkî I 2:18; T’êsalonîkî II 2:9-12; Petrûs I 5:8-9; Yûh’enna I 3:8-10; E’yantî 12:7-12; 20:1-3; 20:10.

Mûsa

Mizgînî

Ferhengok

– serwêrekî cime’ta Îsraêlêyî e’yan bû. Wextê ku cime’ta Îsraêlê hêsîr û xulamêd welatê Misirê bûn, Xwedê ew bijart û cime’ta Îsraêlê bi destê wî xilaz kir. Xwedê pê destê Mûsa Qanûn jî daye cime’ta Îsraêlê (Derk’etin serê 1-ê h’eta serê 20-î û yêd mayîn). Metta 8:4; 17:3-4; Yûh’enna 5:45-46; Îbranî 3:2-5, 16 û yêd mayîn.

mala Aqûb

Mizgînî

Ferhengok

– miletê Îsraêl. Aqûb û Îsraêl yek in. Her donzdeh kur’êd Aqûb, awa gotî her donzdeh kur’êd Îsraêl, bûne donzdeh qebîlêd Îsraêlê.

mana

Mizgînî

Ferhengok

– Gava Cime’ta Îsraêl ji Misirê derk’et, t’evî Mûsa çil salî nava ber’îyêda bû. Ber’î cîkî xikî-xwelî (vikî-vala) bû, li wir her sibeh bona xwarinê Xwedê «mana» ji e’zmana dibarand û dida wan, çimkî xwarina wan t’unebû. Pêştirî r’oja şemîyê (sebtê), her sibeh cime’ta Îsraêlê derdik’et diçû, bona r’ojekê mana t’op dikirin û dikirine nan, dixwarin. Mana tiştekî weke libêd k’işmîşa xuya dibû. Libêd wî gilover’ û sipî bûn û te’ma wî mîna te’ma nanê şkevayî hingivkirî bû (Derk’etin 16; Jimar 11:4-9). Hinek fe’m dikin ku mana gezo ye, lê na. Gezoyê ku dik’eve ser belgêd darêd me’zê û darêd berûyê, eva tiştekî din e, ne mana ye.

meriv

Mizgînî

Ferhengok

– mirov, însan.

mesîhî

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku li pey Îsa Mesîh diçe û Wî bawer dike. K’arêd Şandîya 11:26; 26:28; Petrûs I 4:16.

milyak’et

Mizgînî

Ferhengok

– Zimanê îbranî û yûnanîda fe’mîna wê «qasid» e, çimkî evana qasidêd Xwedê ne. Evana heyînêd r’uh’anî ne, ku h’izûra Xwedêda dimînin. Nayêne dîtinê h’eta xwexa xwe e’yan nekin. Milyak’et qirara Xwedê e’lam dikin yan jî tînine sêrî. Ewana ji alîyê Xwedêda k’ifşkirî ne, ku meriva xweyî kin û guh bidine wan (K’arêd Şandîya 12:6-11; 27:23; Îbranî 1:14). Carna Xwedê milyak’eta dişîne cem meriva, wekî tiştekî wanr’a bêje. Milyak’etê serwêrê h’emû milyak’eta Mixayîl e (Cihûda 9). Yekî din jî navê wî Cibrayîl e (Lûqa 1:19, 26).

mirarî

Mizgînî

Ferhengok

– (mûrdar) H’eywanê ku nayê serjêkirinê, xûn têda dimîne, h’işk dibe, ew mirar tê h’esabê.

mizgîndar

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku Mizgînîya P’adşatîya Xwedê dide, Încîlê dide naskirinê (te’rîf dike).

mîrat’

Mizgînî

Ferhengok

– hebûka bavê, war, wêris.

NAVNÎŞÊD ÇAPA Û P’ERA

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

P’ERÊD DEMA ÎSA MESÎHDA

K’urdî

Yûnanî

H’ESABÊD DIRÊJAYÊ

H’ESABÊD PÎVANÊ

Nexweşî û qenckirin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:23-25; 9:35; 11:2-5; K’arêd Şandîya 3:1-6; 8:4-8; 19:11-16; 28:8-9; Korint’î I 12:9; 12:29-30; Korint’î II 12:7-10; Tîmot’êyo I 5:23; Tîmot’êyo II 4:20; Aqûb 5:14-15.

Ne’man

Mizgînî

Ferhengok

– serwêrê eskerêd welatê Sûryayê bû, yekî e’yan bû, lê k’otî bû. Gava bona Êlîşa p’êxember bihîst, çû cem wî hîvî jê kir ku wî qenc ke. Êlîşa gotê «Her’e ç’emê Ûrdunê û h’eft cara nuqî binê avê be derê, tê qenc bî». Ne’man gur’a wî kir û Xwedê ew paqij û qenc kir. P’adşatî IV 5:1-27; Lûqa 4:27.

Ne’meyêd Kelê

Mizgînî

Ferhengok

– Efesî, Fîlîpî, Kolosî û Filîmon. Ev ne’me wextê Pawlos kelêda bû hatine nivîsarê. Efesî 3:1; 4:1; Fîlîpî 1:7, 13; Kolosî 4:3, 18; Filîmon 1, 10.

Nivîsarêd pîroz

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:1-4; 5:17-20; 22:29; Yûh’enna 8:31-32; 20:31; K’arêd Şandîya 20:32; R’omayî 15:4; 16:26; Kolosî 3:16; T’êsalonîkî I 2:13; Tîmot’êyo I 4:13; Tîmot’êyo II 3:14-17; Îbranî 4:12; Petrûs I 1:22-25; Petrûs II 1:19-21; Yûh’enna II 9-10; E’yantî 1:3.

Nixumandina avê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 28:18-20; Yûh’enna 3:22; 4:1-2; K’arêd Şandîya 2:37-42; 8:12; 8:36-38; 10:44-48; 16:14-15; 16:31-33; 19:1-7; 22:12-16; R’omayî 6:1-4; Galatî 3:26-27; Kolosî 2:12; Petrûs I 3:20-22.

Nînewa

Mizgînî

Ferhengok

– navê bajar e. Xwedê Ûnis p’êxember şande wir wekî bêje cime’ta wî bajarî ku ewê bajarê wan wêran ke, çimkî gelek xirabî dikirin. Gava wan xeberêd Ûnis bihîstin, bi girî ji gunekirinê veger’îyan. Xwedê baxşande wan. Îro ev bajar dik’eve nava e’rdê Îraqê, k’îderê gelek k’urd dimînin. K’itêba Ûnis; Metta 12:41; Lûqa 11:30, 32.

Nuh

Mizgînî

Ferhengok

– bave’şîr û p’êxember bû. Hêna Nuhda meriva ku gelekî xirabî dikirin, Xwedê got: «Ezê tofana mezin r’akim, wekî her tiştêd dinêda wêran bin». Lê Nuh merivekî bawermend bû û gur’a Xwedêda bû. Çawa ku Xwedê gote wî, usa jî ewî gemîke mezin çêkir. Ew neferêd xweva û h’eywanêd cûr’e-cûr’e ji avê xilaz bûn, lê h’emû însanêd dinê xeniqîn. Destpêbûn 6:9–10:32; Metta 24:37-39; Lûqa 3:36; 17:26-27; Îbranî 11:7; Petrûs I 3:20; Petrûs II 2:5.

nandirûn

Mizgînî

Ferhengok

– p’aletî, p’aleyî.

nanê Xwedêr’a dayî

Mizgînî

Ferhengok

– (nanê h’izûrê, nanê pêşberîyê) nanê pîroz hêna Mûsada Konê Şe’detîyêda (Konê Civînêda), usa jî peyr’a p’aristgehêda hebû. Ev nan li ser sifra zêr’în «li pêşberî Xudan» dihate r’êzkirinê. Her r’ojeke şemîyê k’ahîna donzdeh nanê bê hevîrtir’şk dipe’tin, li ser sifra zêr’în dadanîn û yêd ku h’eftîya dinda dewsê danîn, k’ahîna yê pêşîyê cîyê pîrozda dixwarin. Pêştirî k’ahîna îzina t’u kesî t’unebû ev nan bixwarana. Ev nan nîşaneke Peymana Xudan bû, ku ew t’evî cime’ta Îsraêlê bû. Qanûna K’ahîntîyê 24:5-9; Metta 12:4; Marqos 2:26; Lûqa 6:4.

nard

Mizgînî

Ferhengok

– r’ûnekî bînxweş ku ji şînayîke Hindistanê dihate çêkirinê. Marqos 14:3; Yûh’enna 12:3, 5.

Nard

nazik

Mizgînî

Ferhengok

– bedew, xweşik.

necihû (miletêd mayîn)

Mizgînî

Ferhengok

– h’emû miletêd dinyayê, ku e’silê xweda ne cihû ne. H’emû miletêd necihû p’ûtp’arist bûn, pêştirî hineka, yêd ku Xwedêyê cihûya, awa gotî Xudan t’enê bawer dikirin. Ji k’erema xwe bin xebera «p’ûtp’arist» û bin xebera «yûnan»-da bixûnin.

nedir

Mizgînî

Ferhengok

– (gorî, qurban) Li gora Qanûna Mûsa (Derk’etin 13) însan û h’eywanêd nixurîye nêr, ew nedirêd (gorîyêd) Xwedê bûn. H’eywan dihatine serjêkirinê û ji ber însênva dihatine dayînê. Me’na wê ev e, ku her nixurî p’ara Xwedê bû, pîroz, buhurtî û t’aybetî, awa gotî Xwedêr’a cudekirî bû (Lûqa 2:23).

nemamî

Mizgînî

Ferhengok

– xayîntî, bêbextî.

nemêr

Mizgînî

Ferhengok

– ev ew mêr in, yêd ku ji mêrtîyê k’etî ne. Hinek ji zikmakîyêda usa ne, hinek jî meriva ew usa kirine, mesele: Zemanê berê p’adşêd vê dinê gelek xulamêd bindestê xwe nemêr dikirin, awa gotî dixesandin, ku dest neavîtana k’ulfetêd malê.

nezîr

Mizgînî

Ferhengok

– tê fe’mkirinê «Xwedêr’a dayî», awa gotî yekî ku Xwedêr’a bona xizmetk’arîyê ad-qirar dikir (Jimar 6:1-21). Sê qeydêd h’îmî bona yêd nezîr hebûn:

1. Heger jin bûya yan mêr bûya, gerekê şerav-araq venexwara, ne tirî, ne jî xurekêd ji mêwa tirîyê bixwara.

2. Gerekê meqes yan dûzan p’or’ê sêrî nek’eta h’eta wî wextê adêyî k’ifşkirî xilaz nebûya.

3. Gerekê cinyazê mirîya nek’eta, ne jî nêzîk bûyayê. Wextê adkirinêyî lapî hindik sî r’oj bû, lê meriv jî hebûn bi t’emamîya e’mirê xwe Xwedêr’a ad-qirarkirî bûn, awa gotî nezîr. Peymana Kevinda bona çend merivêd nezîre adkirî nivîsar in, mesele: Samûêl, yê ku dîya wî ew xwexa Xwedêr’a da (P’adşatî I 1:11, 28 ) û Şimşon (H’akimtî 13:2-5 ). Peymana Nûda Yûh’ennayê Nixumdar (Lûqa 1:15; 7:33) nezîrê adkirî bû. Xuya dibe ku Pawlos û çend merivêd mayîn (K’arêd Şandîyada 18:18; 21:23-24, 26) bona demeke kin çawa nezîr adkirî bûn, wan li gora qeyde-qanûnêd nezîrîyê xilazîya wextê adêyî k’ifşkirî p’or’ê xwe kur’ kirin û h’edî dan (Jimar 6:9, 18).

nisil

Mizgînî

Ferhengok

– nifş.

nisretî

Mizgînî

Ferhengok

– merivêd ji bajarê Nisretê. Ev nav bona Îsa hate gotinê (Metta 2:23; Marqos 14:67) û peyr’a jî bona mesîhîya (K’arêd Şandîya 24:5).

nivîsar (nivîsarêd pîroz)

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Kevin û Peymana Nû. Lê gava nivîsk’arêd Peymana Nû k’itêbêd xweda be’sa «nivîsar» yan «nivîsarêd pîroz» dikirin, fikira wan ser wan k’itêbêd nihaye Peymana Kevinda bû, çimkî k’itêbêd Peymana Nû hingê hela hê çawa k’itêbek nehatibûne berevkirinê (Tîmot’êyo II 3:16-da).

nixumandin

Mizgînî

Ferhengok

– Peymana Nûda nivîsar e, ku Yûh’ennayê Nixumdar gelek meriv li ç’emê Ûrdunêda dinixumandin. Ewî got, ku gerekê ji gunekirinê veger’in û paşê bêne nixumandinê. Bi vî awayî Yûh’ennayê Nixumdar dilê meriva bona hatina Mesîh hazir dikirin. Usa jî şandî û bawermendêd Îsaye pêşin ji qur’na pêşinda, yêd ku dibûne bawermend, pê avê dinixumandin. Ev yek dibû nîşana veger’andin, paqijbûn û baxşandina gunêd wan. Usa jî nixumandina bawermenda vê sur’ê dide fe’mkirinê, ku t’evî Îsa mirin, definbûn û ji mirinê r’abûn. Metta 28:19; K’arêd Şandîya 2:38, 41; 10:47-48; R’omayî 6:3-4; Korint’î I 10:2; 12:13; Galatî 3:27; Kolosî 2:12; Petrûs I 3:21 û yêd mayîn.

nixumdar

Mizgînî

Ferhengok

– Yûh’ennar’a digotin nixumdar. Gava wî xebera Xwedê bela dikir, t’obedar bi avê dinixumandin. Lûqa 1:5-25; Metta 3:1.

nixurî

Mizgînî

Ferhengok

– K’itêba Pîrozda, kur’ê nixurî li ser h’emû zar’ar’a bû û heqê wî ji heqê h’emûya zêdetir bû. Ji milk’ê bavê dubare p’ara wî dik’et (Qanûna Ducarî 21:15-17, Îşaya 61:7 ), duayê bavêyî herî qenc ewî distand (Destpêbûn 27), usa jî h’ukumê bavê (Destpêbûn 27:29, 37; 37:21-22; P’adşatî IV 2:9 ). Lê kur’ekî din dikaribû heqêd nixurtîya birê xwe jê bistanda (Destpêbûn 25:34; Îbranî 12:16). Anegorî Qanûna Mûsa, her nixurîyê nêrînî ji mêriv yan h’eywên, ew p’ara Xudan bû (Qanûna K’ahîntîyê 27:26, Jimar 3:12-13). Bona vê yekê, p’êşk’êşî Xwedê dikirin (awa gotî Xwedêr’a nedir dikirin) û didane P’aristgehê (dê û bav kur’ê xweyî nixurî paşda dik’ir’în (Jimar 18:15, 3:40-51, Derk’etin 13:1 [2], 12 [13])). Xwedê h’emû milet xuliqandin, lê Îsraêl bijart wekî bibe miletê Wîyî e’zîz, awa gotî t’eybetî, lema jêr’a dibêje «kur’ê nixurî» (Derk’etin 4:22, Yêremîya 31:9 ) usa jî «berê deremeta pêşin» (Yêremîya 2:3 ). Dawid p’adşa û warê wî Mesîh, ew her du jî nixurîyê Xwedê têne gotinê. Qewat û h’ukumê wan t’eybetî bûn (Zebûr 89:27 [28 îbranî]). Peymana Nûda, Mesîhr’a dibêjin «Nixurî» çimkî h’ukum, serwêrtî û k’ursîya Wî ser h’emûyar’a ye (Îbranî 1:6; Kolosî 1:15) û Ew pêşin ji nava mirîya r’abû (Kolosî 1:18; E’yantî 1:5). Kolosî 1:15-da ev yek tê gotinê ku Mesîh Nixurîyê h’emû e’firîna ye, awa gotî, Nixurîyê Xwedêyî li ser h’emû e’firînar’a ye. H’ukumê Mesîh ser h’emû e’firîna heye û Ew Xwexa berî wê yekê hebû (bixûne Kolosî 1:16-17, usa jî Fîlîpî 2:6 û Yûh’enna 17:5). Bawermendêd Îsa Mesîh jî «nixurî» têne gotinê (Îbranî 12:23), çimkî ew merivêd Xwedêye t’aybetî ne, war û milk’ê Wî ne, ku gerekê e’mirê pîroz, buhurtî-jibare bijîn. Çawa ku Mesîh nixurîyê ji nava mirîya ye, ev yek gumanê dide bawermenda ku ew jî t’evî wê r’ûmeta r’abûna ji mirîya bin.

Orşelîm

Mizgînî

Ferhengok

– îro jêr’a «Qudsa Şerîf» jî tê gotinê. Ew bajarê cihûyayî herî mezin û e’yan bû, çawa îro jî. P’aristgeha cihûya jî li wir bû. Berî 3000 sala Dawid p’adşa Orşelîm ji destê yebûsîya stand. Pêşîyê ew bajarê P’adşatîya t’ifaqîya Îsraêlê bû û paşê bû bajarê p’adşatîya başûrê, awa gotî Cihûda. Hingê Dawid p’adşayê wê bû, h’esabê merivêd wê 2000 bû. Wextê Peymana Nûda h’esabê merivêd wê lapî kêm 80_000 bû. Bona cihûya, Orşelîm bajarê herî pîroz e.

Paqijkirina guna pê mirina Mesîh

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 26:26-29; R’omayî 3:25; 5:9-10; Efesî 1:7; Îbranî 9:11-14; Yûh’enna I 1:6-7; E’yantî 7:14-17.

Petrûs

Mizgînî

Ferhengok

– jêr’a Şimh’ûn û Kîfas jî digotin. Ew yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bû. Ew şandî bû. «Petrûs» bi zimanê yûnanî û «Kîfas» (awa gotî «kêfa») bi zimanê aramî têne fe’mkirinê «qeya» yan «kevir» (Yûh’enna 1:42).

Peymana Kevin

Mizgînî

Ferhengok

– Qirara Kevin. K’itêbêd cihûyaye pîrozr’a, yêd ku berî Îsa hebûn, wanar’a dibêjin «Peymana Kevin», çimkî wanda bona peymana Xwedê t’evî cime’ta Îsraêlê tê gotinê. Ji k’erema xwe bin xebera «peyman»-da bixûnin.

Peymana Nû

Mizgînî

Ferhengok

– Qirara Nû. Wan k’itêbêd pîrozr’a dibêjin Peymana Nû, k’îjanada derheqa Îsa Mesîh û civîna Wîda nivîsar in, çimkî nava wanda derheqa peymana Xwedêye nûda tê gotinê, ya ku t’evî meriva girêda. Eva peymana pê xûna Îsa Mesîh bona baxşandina gunêd h’emû meriva hatîye girêdanê (Marqos 14:24; Korint’î I 11:25; Efesî 5:2; Îbranî 7:26-28). Ji k’erema xwe bin xebera «peyman»-da bixûnin.

Pîlato

Mizgînî

Ferhengok

– ji Qeyserê R’omayê k’ifşkirî bû, ew welîyê welatêd Cihûstanê, Sameryayê û Îdûmeyayê bû. Maleke wî li Qeyserîyê ber be’rê bû, lê malek jî Orşelîmêda bû. Metta 27:2, 11-26; Lûqa 23:1-25 û yêd mayîn.

P’adşatîya Xwedê, P’adşatîya E’zmana

Mizgînî

Ferhengok

– bona t’evgirêdana Xwedê û cime’ta Wî tê gotinê. Çawa p’adşa cime’ta xwe xwey dike û ser wê p’adşatîyê dike, Xwedê jî usa ye. Her tiştêd ku cime’t h’ewce dibe dide wan û r’êberîya wan dike. Cime’ta Wî ew meriv in, yêd ku bawerîya xwe Wî tînin û gur’a Wî dikin. Gava Îsa Mesîh cara pêşin hate dinê, p’adşatîya Xwedê bi cûr’ekî nû xuya bû, çimkî Îsa r’êke nû merivar’a vekir, wekî t’evî Xwedê t’evgirêdayî bin û bijîn. Bona vê yekê tê gotinê ku P’adşatîya Xwedê îdî destpêbûye. Lê gava Îsa Mesîh dîsa bê, wê hingê p’adşatîya Xwedê t’emam bibe û h’emû însanar’a bi cûr’ekî nû bê e’yankirinê (Metta 6:33, 19:16-30; Marqos 10:15). Me’na P’adşatîya Xwedê û P’adşatîya E’zmana yek e. Metta xebera «E’zman» dewsa «Xwedê» da xebatê, çimkî xuya dibe ku wî Mizgînîya xwe li gora zaravê cihûya nivîsî û ne e’detê cihûya bû ku navê Xwedêyî pîroz gelek cara banîna ser zarê xwe. Lema cihûya gelek cara «E’zman» cîyê ku Xwedê dimîne, dewsa navê «Xwedê» didane xebatê. Derêd ku Metta «P’adşatîya E’zmana» nivîsîn, Marqos û Lûqa «P’adşatîya Xwedê» nivîsîn. Metta 4:17, 5:10; Marqos 1:15; Lûqa 6:20.

P’ERÊD DEMA ÎSA MESÎHDA

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

k’urdî | yûnanî | şe’detîya wan cîya
pol | lepton | Marqos 12:42; Lûqa 12:59; 21:2
qur’ûş | kodrantês | Metta 5:26; Marqos 12:42.
diravê çarqur’ûşê | assarîon | Metta 10:29; Lûqa 12:6.
zîv* | dînarîon | Metta 18:28
yan draxme | Metta 17:24
nalê duzîvê | didraxmon | Metta 17:24
nalê çarzîvê | statêr | Metta 17:27
zêr’ | mna | Lûqa 19:13
telant** | talanton | Metta 18:24; 25:15

* Zîvek qasî r’ojxebateke p’alekî bû.

** Telantek 44 kîlogram zîv bû û qîmetê wê heqê p’alekî panzdeh sala zêdetir bû.

P’ere, hebûk, mal û milk’

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 6:19-21; 6:24-34; Lûqa 12:13-21; 12:32-34; K’arêd Şandîya 20:35; Tîmot’êyo I 6:6-10; 6:17-19; Îbranî 13:5-6; Aqûb 2:1-9; 5:1-6.

P’ûtp’aristî, sêrbazî û k’oç’ektî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:10; K’arêd Şandîya 13:4-12; 17:22-31; 19:11-20; Korint’î I 5:11; 6:9-11; 8:1-13; 10:1-22; Korint’î II 6:14-18; Galatî 5:19-21; T’êsalonîkî I 1:9-10; Yûh’enna I 5:21; E’yantî 21:8; 22:15.

peyman

Mizgînî

Ferhengok

– (ahda, ad û qirar) nav du merivada, nav du k’omada, yan jî nav Xwedê û merivada tê girêdanê. Peymanek nava Xwedê û Nuhda hebû (Destpêbûn 9:8-17), nava Xwedê û Birahîmda (Destpêbûn 15), nava Xwedê û Dawidda (P’adşatî II 7; Zebûr 89:1-37). Li serê ç’îyayê Sînayê Xwedê peymanek t’evî cime’ta Îsraêlê girêda. Li gora vê peymanê Xwedê soz da wekî Xwexa Xudanê cime’ta Îsraêlê be û wan xwey ke, lê gerekê Îsraêl jî Qanûna Xwedê biqedîne, ya ku Wî bi destê Mûsa da. Lê Îsraêlê gelek cara peyman, awa gotî Qanûna Mûsa dit’er’iband. K’itêbêd cihûyaye pîrozr’a, yêd ku berî Îsa hebûn, wanar’a dibêjin «Peymana Kevin». Wêda nivîsar e, ku Xwedê wê peymaneke nû t’evî cime’ta Xwe girêde (Yêremîya 31:27-37 ). Xwedê ev peymana nû pê destê Îsa Mesîh bona h’emû mileta girêda, pê xûn û mirina Wî. Marqos 14:24; Lûqa 22:20; R’omayî 3:21-26; Korint’î I 11:25; Îbranî 10:10-22.

pîroz

Mizgînî

Ferhengok

– (miqedes, bimbarek, zîyaret, buhurtî, xalis) Me’na «pîroz» li gora K’itêba Pîroz fikira r’uh’anî ye. Xwedê Xwexa pîroz e û pîrozbûna Wî ser her tiştîr’a ye. Hacet, merî û tiştêd mayîne bona h’ebandinê Xwedêr’a têne başqekirinê, çawa buhurtî-jibarekirî (pîrozkirî). Merivêd pîroz ew in, yêd ku bona xizmetk’arîya Xwedê û jîyîna buhurtî başqekirî ne (Korint’î I 1:2). Vê welger’andinêda dewsa «Pîrozêd Xwedê» «Cime’ta Xwedê» hatîye nivîsarê (Korint’î II 1:1). «Pîrozê Xwedê» û «Yê Pîroz» jî navêd Îsa Mesîh ne (Pîrozê Xwedê: Marqos 1:24; Lûqa 4:34; Yûh’enna 6:69; Yûh’enna I 2:20; E’yantî 3:7; Yê Pîroz: Lûqa 1:35).

pol

Mizgînî

Ferhengok

– p’erêd sifir in, yêd herî bê qîmet in. Du pol qasî qur’ûşekî ye. Marqos 12:42; Lûqa 12:59; 21:2. Ji k’erema xwe li navnîşa (tablîsa) li k’utasîya ferhengokê binihêr’in.

pûng

Mizgînî

Ferhengok

– ne’ne.

p’aristgeh

Mizgînî

Ferhengok

– (e’bûbetxane, îbadetxane, xana Xwedê) avayîyê cihûyayî herî berbiç’e’v û e’yan bû. Silêman p’adşa cara pêşin p’aristgeh bajarê Orşelîmêda çêkir. Ew t’enê li Orşelîmê hebû. Miletê Îsraêlê dua û h’ebandinêd xwe wir dikirin û gorîyêd (qurbanêd) xwe li wir serjêdikirin. P’aristgeh ji çar p’ara bû: H’ewş, Hindur’, Pîrozgeh û Cîyê Herî Pîroz. P’er’deke mezin navbir’î dida Pîrozgehê û Cîyê Herî Pîroz. Salê carekê Serekk’ahîn diçû Cîyê Herî Pîroz. Ewî li wir hin ber gunêd xweva, hin jî li ber gunêd cime’têva gorî serjêdikirin, dua dikir û baxşandina guna ji Xwedê dixwest. Gava Îsa li ser xaç mir, ev p’er’da pîroz nîvîda bû du tîşa (Lûqa 23:45-46). Sala 70-da pey bûyîna Îsa Mesîhr’a, Tîtoyê sereskerê Împêratorîya R’omîyê p’aristgeh wêran kir. Ji hingêva h’eta r’oja îroyîn p’aristgeh careke din nehatîye çêkirinê.

p’eredang

Mizgînî

Ferhengok

– sindoqa (qut’îya) h’edî-dîyarî û xêra. Xelqê xêr û xêratêd xwe dikirine wir.

p’eyn

Mizgînî

Ferhengok

– sergînê hûrbûyî, zibil, e’deba h’eywên.

p’êç’ira

Mizgînî

Ferhengok

– r’efik, malç’ira, p’eltika ç’irê.

p’êşe

Mizgînî

Ferhengok

– sine’t, hostatî.

p’êşk’êş

Mizgînî

Ferhengok

– dîyarî, h’edîya.

p’êşk’êşkirin

Mizgînî

Ferhengok

– (dîyarîkirin) ber kesekî xelatek danîn (p’êşk’êş danê). Li gora Qanûna Mûsa zar’ok p’êşk’êşî Xwedê dikirin, wekî Xwedê ew pîroz (berek’et) bikirana.

p’êxember

Mizgînî

Ferhengok

– (nebî, qasidê Xwedê, qûlê Xwedê, gotinbêjê Xwedê) ew însan bûn. Xwedê wanr’a xeber dida, ku ew gotina Wî bigihînine meriva.

p’êxembertî

Mizgînî

Ferhengok

– K’itêba Pîrozda xebera «p’êxembertî» fire tê fe’mkirinê. Yê ku p’êxembertîyê dike, ew bi r’êberîya R’uh’ê Pîroz gotineke ji Xwedê e’lamî meriva dike. Çawa Pawlos Korint’î I 14:3-da dibêje, yê ku p’êxembertîyê dike, bawerîya meriva ava dike, dil dide ber wan û ber dilê wanda tê. Îdî p’êxembertî ne t’enê bona tiştêd ku hê neqewimî ne.

p’işkbûn

Mizgînî

Ferhengok

– dilê yekî ji xebera yê din dimîne û jê diçe.

p’işkkirin

Mizgînî

Ferhengok

– ji r’ê derxistin. Yek tiştekî dike, ku li yê din xweş nayê û ew ji wî diçe.

p’îgar

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku bi heqtî h’eywên xwey dike.

p’ûtp’arist

Mizgînî

Ferhengok

– miletêd necihû ku p’ût dih’ebandin, dihatine h’esabê p’ûtp’arist çawa îro jî dih’ebînin. Mesele, steyrka, te’vê, hîvê, milyak’eta, heyîn û tiştêd t’ebîyetê, usa jî p’ûtêd bi desta çêkirî. P’ût jî usa tê fe’mkirinê «senem».

Artemîsa xanim xwedê,
p’ûta bajarê Efesê
(K’arêd Şandîya 19:24 35)

Qanûna Mûsa

Mizgînî

Ferhengok

– (Şerîe’ta Mûsa) T’ewrat e. T’ewrat jî pênc k’itêbêd Mûsa ne: Destpêbûn, Derk’etin, Qanûna K’ahîntîyê, Jimar, Qanûna Ducarî (Wek’ilandina Qanûnê). Van pênc k’itêbada qanûn, t’emî, dîrok (t’arîx) û serhatî nivîsar in. Xwedê ev Qanûn ser ç’îyayê Sînayê, nav e’wrada Mûsar’a got. Carna jî h’emû k’itêbêd «Peymana Kevin»-r’a dibêjin Qanûn.

Qayîn

Mizgînî

Ferhengok

– kur’ê Ademî mezin bû. Gelekî h’evsûdî birê xweyî biç’ûk Habîl dikir, çimkî Xwedê berxê Habîlî qurbanê qebûl kiribû, lê genimê ku Qayîn anîbû qebûl nekiribû, ji dest sitqê wîyî ner’ast. Hingê Qayîn Habîl kuşt. Xwedê got, ku gerekê Qayîn li ser e’rdê firarî be û ji merivayê bê t’exsîrkirinê. Destpêbûn 4:1-24; Îbranî 11:4; Yûh’enna I 3:12; Cihûda 11.

Qedirê serwêrêd civînê bigirin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Korint’î I 9:14; Galatî 6:6; T’êsalonîkî I 5:12-13; Tîmot’êyo I 5:17-22; Îbranî 13:7; 13:17.

Qeyser

Mizgînî

Ferhengok

– navekî bona p’adşayê miletêd Împêratorîya R’omayê bû. Miletê R’omayê gelek miletêd din bindest dikirin û Qeyser p’adşê wan h’emûya bû. Her p’adşakî miletê r’omayêr’a digotin: «Qeyser». Lûqa 2:1; 3:1.

Qorax

Mizgînî

Ferhengok

– serwêrê wan bû, yêd ku ber Mûsa û Harûn r’abûn. Xezeba Xwedê hindava Qorax û hevalêd wîda xuya bû, e’rd vebû ew saxe-sax e’rdêda çûn. Jimar 16:1-35; Cihûda 11.

qamîş

Mizgînî

Ferhengok

– çît, meyî.

qanûnzan

Mizgînî

Ferhengok

– (zaneyê Şerîe’tê, k’atib, nivîsk’ar) Qanûnzan nav cime’ta Îsraêlda ser Qanûna Mûsa dixebitîn, Qanûn qenc zanibûn, bi desta Qanûn zêde dikirin û xelq hîn dikirin. Wan jîyîna xwe bona hînbûn û hînkirina Qanûnê didan û k’itêb dinivîsîn. P’ir’anîya wan ji fêrisîya bûn.

qar’qar’

Mizgînî

Ferhengok

– qir’ik, qaj.

qav

Mizgînî

Ferhengok

– qehb, forq.

qebîlêd Îsraêlê

Mizgînî

Ferhengok

– (e’şîrêd Îsraêlê, êlêd Îsraêlê) Donzdeh kur’êd Aqûb hebûn, ku wanr’a Îsraêl jî digotin. Her yek ji wan bû qebîleke Îsraêl. Destpêbûn 35:23-26; 49:1-28.

qedir-hurmet

Mizgînî

Ferhengok

– r’ûmet.

qerf

Mizgînî

Ferhengok

– tinaz.

qulixî

Mizgînî

Ferhengok

– xizmetk’arî, şixul, xulamtî.

qurban

Mizgînî

Ferhengok

– (gorî, nedir) bînberek ku ji ber yekî dinva tê dayînê yan kuştinê. Cûr’e-cûr’e qurban û h’edîyêd cime’ta Îsraêlê hebûn, mesele, h’edîyêd mîna h’eywanêd berx, canega, usa jî yêd genim û biharet hebûn. H’eywan dihatine serjêkirinê, paşê hinek t’emam pêva dihatine şewitandinê, hinek jî t’enê p’areke wan dihatine şewitandinê. Her h’eywan gerekê bêqusûr û bêlek’e bûya. Ji hêna Mûsada qurban bi destê k’ahîna dihate serjêkirinê (îzina cime’tê t’unebû, ku xweserîxwe serjêkirana.) Ji k’erema xwe bin xebera «gorîgeh»-da bixûnin.

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 9:13; Marqos 12:33; R’omayî 12:1; Îbranî 9:7; 10:18.

R'êwîtîya Pawlose duda

Mizgînî

Xerîte

R'êwîtîya Pawlose duda

R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê

Mizgînî

Xerîte

R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê

R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas

Mizgînî

Xerîte

R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas

R'êwîtîya Pawlose sisîya

Mizgînî

Xerîte

R'êwîtîya Pawlose sisîya

R’asth’esabbûn, r’astî (bêsûcbûn)

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

K’arêd Şandîya 13:38-39; R’omayî 1:16-17; 3:21-26; 5:1; 5:9-10; 5:18-19; Galatî 2:16; 3:6-9; Tîto 3:7.

R’exab

Mizgînî

Ferhengok

– jineke ne r’îya xweda bû, lê bawerîya xwe Xwedê anî û alîk’arîya cime’ta Îsraêlê kir. Metta 1:5; Îbranî 11:31; Aqûb 2:25.

R’êvêka

Mizgînî

Ferhengok

– jina Îshaqê kur’ê Birahîm bû. Dîya Aqûb û Esaw (R’omayî 9:10-13).

R’oja Axretê

Mizgînî

Ferhengok

– R’oja Dîwanê, r’oja xilazîya dinyayê. Usa jî carna k’itêbêda vê r’ojêr’a «R’oja Xudan» dibêjin, awa gotî r’oja hatina Îsa. Wê r’ojê mirîyê ji mirinê r’abin û wê dîwana h’emû meriva bi destê Xwedê bibe. Îşaya 13:6, 9; Metta 10:15; 12:36; Lûqa 10:12, 14; Yûh’enna 6:39-40; 6:44; 6:54; 11:24; Petrûs II 2:4, 9; 3:7, 10; Yûh’enna I 4:17; E’yantî 20:11-15 û yêd mayîn.

R’oja K’ewandinê

Mizgînî

Ferhengok

– bona cime’ta Îsraêlê r’oja here e’zîz û pîroz bû (YOM KIPPÛR bi îbranî). Salê carekê p’aristgehêda Serekk’ahîn dewsa (berdêlîya) gunêd cime’tê û xweva bona paqijbûna p’aristgeh û gorîgehê xûna h’eywana p’êşk’êş dikir û dik’ete Cîyê Herî Pîroz (Derk’etin 30:10; Qanûna K’ahîntîyê 16:1-34; 23:27; Îbranî 9:6-7). Peymana Nûda jî Îsa Mesîh Xwe ji ber însanva kire qurban, gava ser xaç xûna Xwe r’êt, hate kuştinê. Ew k’ete Cîyê E’zmanayî Herî Pîroz, cem Bavê Xwe û xwequrbankirina Wî bona h’eta-h’etayê ye (Îbranî 9; 10:12). H’erçî bawerîya xwe Wî tînin, ew li ber baxşa xûna Îsa dik’evin û ji gunêd xwe xilaz dibin. R’omayî 3:25-26; Îbranî 2:17.

R’oja Pêncîye h’esab (Pêntêkost)

Mizgînî

Ferhengok

– Bi zimanê yûnanî fe’mîna PENTÊKOSTÊ «pêncî» ye. Xwedê t’emî da cime’ta Îsraêlê, ku r’oja paşine pey destpêbûna Cejina Derbazbûnêr’a h’eft h’eftîya h’esab kin û R’oja Pêncî cejinekê jî bikin. Vê cejinêda çi ku ji deremetêd wan (dexilêd wan) pêşîyê dik’ete ber k’êlendîyê, danîn p’êşk’êşî Xwedê dikirin (Qanûna K’ahîntîyê 23:15-21). R’oja Pêncîr’a Cejina Nandirûnê (Cejina Deremetêd E’rdê) jî tê gotinê, usa jî Cejina H’eftîya. R’oja Cejina Pêncîda R’uh’ê Pîroz cara pêşin çawa p’êşk’êş bawermendar’a hatîye dayînê (K’arêd Şandîya 2:1-41).

R’oja R’abûnê

Mizgînî

Ferhengok

– (R’oja Qîyametê) ew r’oj e ku h’emû merivêd qenc û xirab wê ji mirinê r’abin û li ber Xwedê û Îsa Mesîh caba kirinêd xwe bidin.

R’oja R’ojîya

Mizgînî

Ferhengok

– ji k’erema xwe bin xebera «R’oja K’ewandinê»-da bixûnin.

R’oja Xudan

Mizgînî

Ferhengok

– 1. Peymana Kevinda p’ir’anîya cara tê fe’mkirinê, ew wext yan demêd ku Xwedê dîwana cime’ta Xwe dike, mesele: Pê destê ordîyêd miletêd mayîn, yan jî pê nexweşîya (Yoêl 1:15; 2:1, 11; Amos 5:18, 20; Malaxî 4:5 ).

2. Peymana Nûda «R’oja Xudan» r’oja hatina Îsa Mesîhe duda bona dîwana dinyayê ye (T’êsalonîkî I 5:2; T’êsalonîkî II 2:2). Gelek wê bona vê r’ojê hazir nîbin (Metta 24:42-44; Lûqa 12:35-40; Petrûs II serê 3-a). Carna tê gotinê: «R’oja Xudanê me Îsa Mesîh» (Korint’î I 1:8) yan jî «wê R’ojê» (T’êsalonîkî II 1:10).

3. T’enê E’yantî 1:10-da «R’oja Xudan» tê fe’mkirinê «r’oja yekşemê» (le’dê), çimkî Xudan Îsa Mesîh yekşemêda ji mirinê r’abû. Ji hingêva ew r’oj bû r’oja civîna bawermenda (K’arêd Şandîya 20:7; Korint’î I 16:2).

R’oma

Mizgînî

Ferhengok

– îro p’ayt’extê welatê Îtalyayê ye. Hêna Îsa Mesîhda cime’ta R’omayê gelek welat bindest kiribûn, usa jî Îsraêl. Gelek cime’ta Îsraêlê dijenîyane P’adşayê R’omê (Qeyser) û h’ukumetîya wî.

R’uh’ê Pîroz

Mizgînî

Ferhengok

– (R’uh’ê Xwedê, R’uh’ê Miqedes, R’uh’ê Bimbarek, R’uh’ê Buhurtî) R’uh’ê Pîroz R’uh’ê Xwedê ye. Peymana Kevinda R’uh’ê Xwedê çawa qewata Xwedê xuya dibe, k’îjanî ku Xwedê îlahî dida p’êxembera. Bi zimanêd yûnanî û îbranî xebera «ba» û «r’uh’» yek in (Yûh’enna 3:8). Peymana Nûda R’uh’ê Xwedê bi cûr’ekî nû h’emû bawermendêd Îsar’a tê dayînê (K’arêd Şandîya 2:38), usa jî hê gelekî çawa şexsek yan nefseke Xwedê tê fe’mkirinê, awa gotî ew Xwexa Xwedê ye (Metta 28:19). Gava Îsa çû cem Bavê, R’uh’ê Pîroz çawa dersdar, piştovan û p’êşk’êş bawermendar’a şand (Yûh’enna 14:26; 15:26; K’arêd Şandîya 10:45). Ew alîk’arîya meriva dike, meriva berbi t’emamîya r’astîyê dibe (Yûh’enna 16:13; Korint’î I 2:10-13), carna bona tiştêd başqe r’êberîya meriva dike (K’arêd Şandîya 13:2; 16:6-7), li ber Xwedê bona bawermenda lava-navçêtîyê dike (R’omayî 8:26-27) û qewatê dide bawermenda, wekî xebera Xwedê bêjin û Xwedêr’a xulamtîyê bikin (Korint’î I 2:4-5; Tîmot’êyo II 1:7). Meremê p’êşk’êşêd R’uh’ê Pîroz ev e, ku t’emamîya civîna bawermenda bişidîne û ava ke (Korint’î I, serêd 12 h’eta 14).

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 28:19; Marqos 1:9-11; 3:28-30; Lûqa 1:35; 3:16; 4:1; 11:13; 12:12; Yûh’enna 1:32-34; 3:5-8; 7:37-39; 14:15-17; 14:26; 15:26; 16:7-15; 20:19-23; K’arêd Şandîya 1:4-5; 1:8; 2:1-18; 2:38-39; 4:31; 5:3-5; 8:14-17; 10:44-48; 13:2-4; 15:28; 16:7-10; 19:1-7; R’omayî 5:5; 8:9-16; 8:26-27; Korint’î I 2:4; 2:9-16; 3:16; 6:11; 6:19; 12:1-13; Korint’î II 1:21-22; 5:5; 13:13; Galatî 3:2-5; 4:6; 5:16-18; 5:22-25; Efesî 1:13-14; 1:17; 3:16; 4:3-4; 4:30; 5:18-20; 6:17-18; T’êsalonîkî I 1:5-6; 5:19; T’êsalonîkî II 2:13; Tîto 3:5-6; Îbranî 2:4; 9:14; Petrûs I 1:2; 1:11; Petrûs II 1:20-21; Yûh’enna I 2:20; 3:24; 4:13; 5:6-8.

r’asth’esabbûn û r’astîya Xwedê

Mizgînî

Ferhengok

– Nivîsarêd pîrozda xebera «r’astîya Xwedê» bi çend cûr’a tê fe’mkirinê. Carna r’astî çawa «heqîya Xwedê» tê fe’mkirinê, ew h’unurekî Wî ye. Lê carna jî «r’astîya Xwedê» kirineke Wî ye, ku çawa Ew mêriv bêsûc dike û r’ast h’esab dike, ne ku t’enê vê yekê, lê mêriv t’evî Xwe dike yek jî. Hingê însan ber ç’e’vê Wî mîna Wî r’ast xuya dibe. Peymana Kevinda jî tê fe’mkirinê, ku merîyê r’ast ew e, yê ku gunêd wî hatine baxşandinê (Zebûr 32; R’omayî 4:4-8). Wekî din jî «r’astîya Xwedê» gelek cara fikira xilazkirinêva girêdayî ye: Xwedê r’ast e, amin e û xweyê sozê Xwe ye û yê ku gazî Wî dike, li gora sozê Xwe wî xilaz dike (Zebûr 51:14; Îşaya 46:12-13 ).

r’aw

Mizgînî

Ferhengok

– r’a, r’ayê darê.

r’aw-r’izim

Mizgînî

Ferhengok

– e’det, şîret, hînkirin û qanûnêd pêşîya.

r’ez

Mizgînî

Ferhengok

– 1. r’ezê tirîya, baxê tirîya, baxçe.

2. êmîş, fêkî.

r’ik’inyata Dawid

Mizgînî

Ferhengok

– Bereka Dawid, mala Dawid. Dema Peymana Kevinda Dawid p’adşê Îsraêlêyî herî mezin bû. Pey wîr’a kur’ê wî Silêman bû p’adşayê Îsraêlê. Ji mal û zur’eta Dawid gelek p’adşa r’abûn. Îsa ji zur’eta Dawid bû. Metta 1:1, 20; Lûqa 1:27, 69; R’omayî 1:3; Tîmot’êyo II 2:8; E’yantî 5:5; 22:16.

r’oja şemîyê

Mizgînî

Ferhengok

– (r’oja sebtê) bona cime’ta Îsraêlê r’ojeke e’zîz (t’aybetî) û pîroz e (Derk’etin 16:23; 20:8, 11; 31:14-15). Bi îbranî ŞABAT e. Bi kurmancî «sebt» ji şabatê hatîye. Bona cihûya, şabat navê r’oja h’efta ye û ya xilazîya h’eftîyê ye. Înîyê êvarê, gava r’oj diçe ava, şabat destpêdike û h’eta 24 sih’eta dik’işîne. Li gora T’ewratê (Destpêbûn 2:2-3; Derk’etin 20:8-11; 35:2) r’oja şabatêda k’ar û xebat ne cayîz bû bikirana, ev r’oj r’oja r’ih’etîyê û h’ebandinê ye (Destpêbûn 1; Qanûna K’ahîntîyê 23:1-3).

r’oja t’ivdarekkirinê

Mizgînî

Ferhengok

– Cihûya r’oja înîyêr’a digotin: «R’oja t’ivdarekkirinê», çimkî wê r’ojêda wan bona r’oja şemîyê hazirîya xwe didîtin. R’oja şemîyê r’oja pîroz bû, îzina wan t’unebû ku bixebitîyana. Bona cihûya înîyê çawa r’o diçû ava, hingê r’oja şemîyê destpêdikir.

r’ojî

Mizgînî

Ferhengok

– K’itêba Pîrozda cûr’e-cûr’e h’alêd r’ojîgirtinê hene. H’alekîda nan ne dixwarin (P’adşatî I 12:16-21, Metta 4:2, Lûqa 4:2), h’alekî dinda ne dixwarin ne jî vedixwarin (Derk’etin 34:28; Ezra 10:6; K’arêd Şandîya 23:12, Ûnis 3:5-8), h’alekî dinda jî ne goşt, ne şerav, ne tiştêd xweşe-te’m dixwarin-vedixwarin (Danîyêl 10:2-3 ). Meremê r’ojîyê K’itêba Pîrozda ev bû, ku xweyîr’ojî dua bike, nefsa xwe li ber Xwedê nimiz ke, xwe bişkêne, ne ku bona navê xwe ku ber meriva bê k’ifşê, lê wekî t’enê Xwedêva e’yan be (Metta 6:16-18; Lûqa 2:37; Qanûna Ducarî 9:18; Danîyêl 9:20 ). Qanûna Mûsada t’enê r’ojeke r’ojîyêye e’detî hebû (Qanûna K’ahîntîyê 23:26-32), lê heger welat dik’ete oxirmêd giran, hingê r’ojêd din jî dihatine k’ifşkirinê, wekî r’ojî bigirtana (Yoêl 1:14 ). E’detê fêrisîya hebû, ku her duşemê û pêncşemê r’ojî bigirtana (Lûqa 18:12). Gava Îsa ser dinê bû, şagirtêd Îsa r’ojî negirtin (Marqos 2:18-20).

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 6:16-18; Marqos 2:18-20; K’arêd Şandîya 13:1-3; 14:23.

r’uh’êd h’eram

Mizgînî

Ferhengok

– r’uh’êd xirab. Cihûya wan r’uh’êd cinar’a digotin «r’uh’êd h’eram», yêd ku meriv pê dik’etin û yêd cinak’etî h’eram dihatine h’esabê. Îzina wan t’unebû, wekî têk’etana nava cime’tê yan jî cîyêd pîroz.

r’uşetkirin

Mizgînî

Ferhengok

– bertîlkirin. Yek p’era yan tiştekî din dide h’akim yan yekî dinêyî xweyîh’ukum, wekî qanûn bê t’er’ibandinê, ku ya dilê wî bibe.

r’ûnkirin

Mizgînî

Ferhengok

– (hetwankirin, dohnkirin) 1. Li gor e’detê cihûya, gava yek dibû p’adşa, ew pê bizirê zeyt’ûnê dihate r’ûnkirinê. Ev jî dibû nîşan, ku ev kesa bûye p’adşa. Îdî r’ûnkirîyê Xwedê Ew e, Yê ku Xwedê bijart û k’ifş kir, awa gotî Mesîh e (Lûqa 4:18). Ji k’erema xwe bin xebera «Mesîh»-da bixûnin.

2. Xelqê hingê jî r’ûn, mîna r’ûnê bînxweş çawa nîşana qedir dikirine ser mêvanêd xwe (Lûqa 7:46; Zebûr 23:5), cinyazêd mirîyêd xwe jî r’ûn dikirin (Lûqa 23:56–24:1), çawa derman birînêd nexweşa dixistin (Lûqa 10:34), usa jî bi wî nexweş r’ûn dikirin, çawa sîmvol wekî Xwedê qenc ke (Marqos 6:13; Aqûb 5:14).

r’ûspî

Mizgînî

Ferhengok

– bona serwêrêd miletê Îsraêlê dihate gotinê, usa jî bona serwêrêd dînê wan. Peymana Nûda ew jî endemêd civîna giregira bûn. E’yantîyêda bîst çar r’ûspî hene, ku e’zmênda Xwedê dih’ebînin û me’na wan dibe çawa nîşana t’emamîya cime’ta Xwedê.

Samerya

Mizgînî

Ferhengok

– hin ne’ya nava Celîlê û Cihûstanêda bû, hin jî navê p’ayt’extê p’adşatîya bakurê (mifriqê) bû, awa gotî Îsraêl. Miletê Sameryayê û cihû gelekî dijenîyane hev, çimkî gelek e’det û bawerîyêd dîn û sîyaseta wan ne mîna hev bûn, usa jî bona cîyê h’ebandinê hevr’a qayl nîbûn (Lûqa 10:25-37).

Samûêl

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî e’yan bû. Bi destê wî Dawid p’adşa hate k’ifşkirinê. P’adşatî I 1-7; K’arêd Şandîya 3:24; 13:20; Îbranî 11:32.

Serekk’ahîn

Mizgînî

Ferhengok

– mezinê h’emû k’ahîna bû, usa jî serekê civata giregira. Salê carekê li R’oja K’ewandinê ew dik’ete Cîyê P’aristgehêyî Herî Pîroz, wekî p’êşk’êşa xûnê bona gunêd xwe û yêd cime’ta Îsraêlê bide. K’ursîya Serekk’ahîn wextê navbera Peymana Kevin û Peymana Nûda pêşda hat. Salêd 18-36 navê Serekk’ahîn Qeyafa bû.

Serk’etina (alt’kirina) ser mîrêcin û te’lî-tengîya

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 4:1-11; 6:13; Lûqa 22:31-32; Yûh’enna 17:14-19; R’omayî 8:31-39; 12:12; 16:19-20; Korint’î I 10:12-13; 16:13; Korint’î II 12:7-10; Efesî 3:20-21; 6:10-18; Fîlîpî 4:13; T’êsalonîkî I 3:5-8; T’êsalonîkî II 3:3; Tîmot’êyo II 1:7-8; Îbranî 2:18; 4:14-16; 12:1-2; Aqûb 4:7; Petrûs I 1:5; 5:8-11; Yûh’enna I 4:4; 5:3-5; E’yantî 12:7-12.

Serwêrêd civînê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Xeysetêd wan û çawa têne k’ifşkirinê (şivan, berpirsîyar, malxê)

K’arêd Şandîya 6:1-6; 14:23; Tîmot’êyo I 3:1-13; Tîto 1:5-9.

Hînkirina bona serwêrêd
civînê

Metta 28:18-20; Lûqa 22:24-27; K’arêd Şandîya 20:17-35; T’êsalonîkî I 2:1-12; Tîmot’êyo I 4:1-16; Tîmot’êyo II 2:1-26; 3:10-17; 4:1-5; Tîto 2:7-8; Petrûs I 5:1-4.

Silêman

Mizgînî

Ferhengok

– kur’ê Dawid, p’adşê Îsraêlê bû, nivîsarêd wî jî Peymana Kevinda hene (Gotinêd Silêman 1:1; 10:1 û yêd mayîn). Xwedê gelek serwaxtî da wî, usa jî ew gelekî dewletî bû. P’aristgeh pêşda ewî da çêkirinê. P’adşatî II 12:24-25; P’adşatî III 1:1– 11:43; Metta 1:6-7; 6:29; 12:42; Lûqa 11:31; 12:27; K’arêd Şandîya 7:47.

Sindoqa Peymanê (Sindoqa Şe’detîyê)

Mizgînî

Ferhengok

– qut’îke pîroz, ji dara darcêwîyê çêkirî û zêr’kirî bû. Ew sindoq û çi ku têda bûn (awa gotî her du selêd kevirîye ku her dehe t’emîyêd Xwedêye mezin ser nivîsar, şivdara Harûn û derdana manayê), evana nîşanêd peymana Xwedêye t’evî miletê Îsraêl bûn. Gava miletê Îsraêlê r’ê diçû, yan diçû şêr’, ev sindoq xwer’a dibirin. Gava cîkî disekinîn, ev sindoq Konê Şe’detîyêda Cîyê Herî Pîrozda dima. (Derk’etin 25:10-21; Îbranî 9:4; E’yantî 11:19).

Sînay (Ç’îyayê Sînayê)

Mizgînî

Ferhengok

– ew ç’îya ye, ku wir Xwedê her dehe t’emî dane Mûsa p’êxember. Carna jî sûretî (sîmvolî) û r’uh’anî tê fe’mkirinê (Galatî 4:24).

Sîyon

Mizgînî

Ferhengok

– ew ç’îya ye, ser k’îjanî p’aristgeh hate çêkirinê. Gava Dawid p’adşa Orşelîm ji destê yebûsîya stand, bajar biç’ûk bû, t’enê ser vî ç’îyayî (girî) bû. Sîyon tê fe’mkirinê carna ew ç’îyayê ku p’aristgeh lê bû, carna t’evayîya bajarê Orşelîmê (Metta 21:5), carna h’emû cime’ta Îsraêlê, carna cime’ta Xwedê yan jî bajarê Xwedêyî dinya nûda (Îbranî 12:22; E’yantî 14:1). «Qîza Sîyonê» tê fe’mkirinê bajarê Orşelîmê, awa gotî binelîyêd Orşelîmê (Yûh’enna 12:15). R’omayî 9:33; 11:26; Petrûs I 2:6.

Sodom û Gomora

Mizgînî

Ferhengok

– dema Birahîmda du bajarêd kenanîya bûn, ku nêzîkî Be’ra Mirî bûn. Merivêd her du bajara bi gunek’arîya xwe usa ji Xwedê dûr k’etibûn, ku Xwedê ew bi êgir û k’irk’ûtê şewitandin û qir’a wan anî (Destpêbûn 18:16–19:29).

sadûqî

Mizgînî

Ferhengok

– ew nava cihûyada partîke (k’omeleke) dîndar (olp’arist) bû. Ev partî biç’ûk lê e’yan bû. P’ir’anîya endemêd wê k’ahîn bûn. Wan bawerîya xwe bi her pênc k’itêbêd Mûsa (awa gotî T’ewrat yan her pênc k’itêbêd pêşine Peymana Kevin) danîn, lê r’uh’, milyak’et û r’abûna mirîya (qîyametî) bawer nedikirin. K’arêd Şandîya 4:1-2; 23:6-10; 23:8.

samerî

Mizgînî

Ferhengok

– Çaxê p’adşatîya R’ehobowam (kur’ê Silêman, p’adşayê Cihûstanê) û Yêrobowamda (p’adşayê Îsraêlê), miletê Îsraêlê ji hevdu qetîyan. R’ehobowam t’evî du qebîlêd Îsraêlê bajarê Orşelîmê û Cihûstanêda ma. Yêrobowam t’evî dehe qebîlêd Îsraêlê Samerya xwer’a kire p’ayt’ext. Bi vî cûr’eyî miletê Îsraêlê bû du p’ara û dijminatîya hev kirin. Pey vê yekêr’a jî p’adşayê aşûrîya gelek miletê Îsraêlê dor-berêd Sameryayê cîşih’itî bajarêd medîya û yêd mayîn kirin (P’adşatî IV 17:1-6 ) û miletêd mayîn bi p’ûtêd wanva anîn, dewsa wanda cî-war kirin (P’adşatî IV 18:24-40). Bi vî awayî miletê samerîya t’evî miletêd p’ûtp’arista jît, dan û standin, e’sil û bawerîya xwe h’er’imandin û xwe ji T’ewratê dûr xistin. Samerî ew in, yêd ku ji Sameryayê û dor-berêd wê bûn.

serbestî

Mizgînî

Ferhengok

– azadî, aza.

serh’ezar

Mizgînî

Ferhengok

– ji eskerê R’omayê (Îtalyayê) bû, ku serwêrî li h’ezar eskerî dikir.

sersed

Mizgînî

Ferhengok

– ji eskerê R’omayê (Îtalyayê) bû, ku serwêrî li sed eskerî dikir.

serwaxtî

Mizgînî

Ferhengok

– şe’rezayî.

sêrbazî

Mizgînî

Ferhengok

– k’oç’ektî.

sêwî

Mizgînî

Ferhengok

– êt’îm.

sifet

Mizgînî

Ferhengok

– sûret, şikil.

silsilet

Mizgînî

Ferhengok

– bav, kal, kalê kala û usa diçe jor.

sinet

Mizgînî

Ferhengok

– Li cem cihûya li gora Qanûna Mûsa gerekê her zar’eke kur’în bihata sinetkirinê. Lê hê berî Qanûnê jî ev sinetî ji hêna Birahîmda hebû, ew çawa nîşana peymana Xwedê t’evî Birahîm û zur’eta wî bû (Destpêbûn 17:9-14). Bi vî awayî sinetkirin bû nîşana mêrê cihû û miletê cihûr’a carna dihate gotinê: «Miletê sinetkirî». Gava Mizgînîya Îsa Mesîh pêşîyê hate dayînê û belakirinê, ji nava cihûyêd mesîhî hinek hebûn ku digotin, heger mêr dixwaze bibe mesîhî, gerekê pêşîyê bê sinetkirinê. Eva dibû nîşan ku bûye cihû û li pey qanûna Mûsa diçe, wekî paşê bikaribûya bibûya mesîhî. Lê Pawlosê şandî ev hînkirina cihûya qebûl nekir. Ewî bona vê pirsê ne’me galatîyar’a usa jî hinekêd dinr’a nivîsîn. Ewî digot, ku t’enê tiştek lazim e wekî meriv pê xilaz be, awa gotî bawerîya xwe Îsa Mesîh bîne. Destpêbûn 17:9-14; Derk’etin 4:25; Yûh’enna 7:22; R’omayî 2:28-29; Galatî 5:6; 6:15; Kolosî 2:11.

sirgûnçûyîna Babîlonê

Mizgînî

Ferhengok

– Çaxê Nebûkedneser p’adşê k’ildanîya bû, wî cime’ta Îsraêlê ajot û sirgûnî Babîlonê kir û cime’ta Îsraêlê 70 salî li wê derê ma.

sirke

Mizgînî

Ferhengok

– şerava kevin û tirş.

sixir

Mizgînî

Ferhengok

– qewatêd dinyayêda ne, ku xudanêd wan k’ifş nakin.

spartin (bispêre)

Mizgînî

Ferhengok

– t’esmîlkirin.

stoyxî

Mizgînî

Ferhengok

– li pey hînkirina fîlosofê Zeno diçûn. Zeno qasî 265 salî berî bûyîna Îsa Mesîh mir. Hînkirina wî ew bû, wekî meriv jîyîna xwe qebûl bike, pê fikirê jîyîna xwe h’ukum bike, xwe bigire û dîna xwe nede şabûn û êşa (K’arêd Şandîya 17:18).

Şerav-araq

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

R’omayî 13:13; Korint’î I 5:11; 6:9-11; Galatî 5:19-21; Efesî 5:18; Tîmot’êyo I 3:1-3; Tîto 1:7; Petrûs I 4:3-5.

Şikirdarî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Lûqa 17:11-19; Yûh’enna 6:11; R’omayî 1:21; Efesî 5:20; Fîlîpî 4:4-7; Kolosî 2:7; 3:17; 4:2; T’êsalonîkî I 5:18; Tîmot’êyo I 2:1; 4:4-5.

Şikîyat û ber dîwanê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:25-26; 5:38-42; 18:15-17; R’omayî 12:14-21; Korint’î I 6:1-8.

Şimh’ûn

Mizgînî

Ferhengok

– jêr’a Petrûs jî digotin. Ew yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bû. Ew şandî bû.

Şimşon

Mizgînî

Ferhengok

– mêrxas û gelekî qewat bû, Xwedê bi wî gelek bela anîne serê filistînîyêd ku dijminatîya Îsraêlê dikirin. H’akimtî 13:2– 16:31; Îbranî 11:32.

Şîva Xudan

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 26:26-30; Marqos 14:22-26; Lûqa 22:14-20; Korint’î I 10:14-22; 11:17-34.

Şkestî û milûktî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:3-12; 18:1-5; Lûqa 14:7-11; 18:9-14; Efesî 4:2; Fîlîpî 2:3-11; Kolosî 3:12-13; Aqûb 4:5-10; Petrûs I 5:5-7.

şagirt

Mizgînî

Ferhengok

– yêd ku hîn dibin (die’limin). Gelek şagirtêd Îsa hebûn. Donzdeh ji nav wan bijartî bûn. Ew şandî bûn. Metta 10:1-4; Lûqa 5:1 û yêd mayîn.

şandî

Mizgînî

Ferhengok

– (qasid, r’esûl) bi zimanê yûnanî APOSTOLOS e. Me’na vê xeberê bi Kurmancî «yê şandî» ye. Îsa Mesîh ji nav şagirtêd Xwe donzdeh şandî (r’esûl) bijartin û şandin, wekî Mizgînîya Xwedê bidine miletêd dinyayê (Metta 10:1-4; Marqos 3:13-19; Lûqa 6:12-16). Evana t’evî Îsa diman û Îsa ew hîn dikirin. Pê ç’e’vêd xwe mirina Wî dîtin û paşê jî Ew pey r’abûna Wîr’a dîtin. Îsa Xwe Pawlosva jî e’yan kir û ew çawa şandî k’ifş kir. Barnabas û hinekêd din jî çawa şandî dihatine gotinê, lê ji Îsa dema e’mirê Wîda nehatibûne k’ifşkirinê.

şih’itî

Mizgînî

Ferhengok

– r’ê derk’etî.

şikîyatkirin

Mizgînî

Ferhengok

– gilîkirin, sûcdarkirin, gazinkirin.

şiver’ê

Mizgînî

Ferhengok

– r’êç’ik, r’îya p’êga merivekî yan r’îya teng.

şîrk

Mizgînî

Ferhengok

– K’incêd r’engê şîrk yêd herî biha bûn û r’engê şîrk nexşekî p’adşatîyê bû.

T’ewrat

Mizgînî

Ferhengok

– Qanûna Mûsa ye, awa gotî her pênc k’itêbêd pêşine Peymana Kevin in.

T’ifaqa xwedênasa

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 18:19-20; K’arêd Şandîya 2:41-47; R’omayî 12:4-8; Efesî 1:22-23; 4:11-16; Kolosî 3:15-17; Tîmot’êyo I 4:13; Îbranî 10:24-25.

tengasî

Mizgînî

Ferhengok

– tengayî.

tîş

Mizgînî

Ferhengok

– p’arç’e, p’ar. Mesele: K’inca min bû du p’arç’a (tîşa).

t’agêr

Mizgînî

Ferhengok

– firqîyê dike nava meriva û pişta yekî digire.

t’erbetdar

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku tiştêd qence maqûlî zar’otîyêda girtî hîn dike.

t’exsîrkirin

Mizgînî

Ferhengok

– r’edkirin.

t’ifaq (t’ifaqbûn, t’ifaqî)

Mizgînî

Ferhengok

– yekbûn, yektî.

t’irê, (ji) kesî t’irê

Mizgînî

Ferhengok

– ji kesî we ye.

t’obekirin

Mizgînî

Ferhengok

– ji gunekirinê veger’in, veger’in berbi Xwedê. Ji k’erema xwe bin xebera «ji gunekirinê veger’in»-da bixûnin.

t’oximr’eş

Mizgînî

Ferhengok

– t’ovr’eş.

t’ucaretî

Mizgînî

Ferhengok

– k’ir’în-firotan, alvêrî.

Ûnis

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxember bû, k’itêba wî jî heye. Xwedê ew şande bajarê Nînewayê, lê Ûnis nexwest gur’a Xwedê bikira. Pê gemîyê çû cîkî din, lê Xwedê firtoneke mezin şand. Cime’ta ser gemîyê Ûnis avîte be’rê, wekî ji hêrsa Xwedê xilaz bin. Me’sîyê mezin (h’ût) Ûnis h’ûfî xwe kir û Ûnis zikê me’sîda sê r’oj û sê şeva ma, dua kir, h’eta ku me’sî ew ji devê xwe avîte devê be’rê. Peyr’a Ûnis gur’a Xwedê kir û çû Nînewayê, wekî xebera Xwedê bêje wan. K’itêba Ûnis; Metta 12:39-41; 16:4; Lûqa 11:29-32.

Ûsiv

Mizgînî

Ferhengok

– Çend merî K’itêba Pîrozda hene, navê wan Ûsiv:

1. Yek ji her donzdeh kur’êd Aqûb (Îsraêl) e. Birêd wî h’evsûdî li wî dikirin, çimkî bavê wan gelekî ew h’iz dikir. Birêd wî ew çawa xulam firotin, lê paşê ew bû serwêrê welatê Misirê. Birêd wî ew dîsa dîtin gava hatine Misirê ku nan bik’ir’in, çimkî welatê wanda xelayî bû. Destpêbûn 30:22-24; 37:5–50:26; Yêşû 24:32; Zebûr 105:17-22; K’arêd Şandîya 7:9-14, 18; Yûh’enna 4:5; Îbranî 11:21-22; E’yantî 7:8.

2. Ûsivê mêrê Meryema dîya Îsa. Metta 1:16, 18-20, 24; 2:13, 19.

3. Navê birakî Îsa jî Ûsiv bû. Metta 13:55; Marqos 6:3 (Yûsês).

4. Ûsivê birê Aqûbê şandî (ne birê Yûh’enna). Metta 27:56; Marqos 15:40, 47 (Yûsês).

5. Ûsivê ji Arîmetyayê, merivekî dewletî, endemê civîna giregirêd cihûya. Ew merivekî qenc bû û pey Îsa diçû. Metta 27:57-60; Marqos 15:42-46; Lûqa 23:50-53; Yûh’enna 19:38-42.

6. Ûsivê Barsabo, yek ji yêd ku hê pêşda pey Îsa diçûn. K’arêd Şandîya 1:23.

7. Ûsiv, navê wî kirin Barnabas. K’arêd Şandîya 4:36.

ûd

Mizgînî

Ferhengok

– şînayîk e, ku ji ava wê r’ûnekî bînxweş tê çêkirinê. Cihûya ûd dikirine ser k’efenê mirîya, wekî definkirinêr’a hazir bin (Yûh’enna 19:39).

veger’andin (ji gunekirinê veger’îyan)

Mizgînî

Ferhengok

– (t’obekirin) ew e, ku yek ji gunekirinê vediger’e, xirabî û gunêd xwe nas dike, fe’m dike ku ew xirab e, p’oşman dibe û bi dil û can ji gunekirinê vediger’e berbi Xwedê, wekî Xwedê bibaxşînê. Hezekîyêl 14:6; Zekerîya 1:6; Marqos 1:15; K’arêd Şandîya 3:19.

Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda

Mizgînî

Xerîte

Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda

wek’îlxerc

Mizgînî

Ferhengok

– malkir, k’edkir.

welatp’arist

Mizgînî

Ferhengok

– navê partîkê ku bona welatê xwe şer’ dikin. Wextê Peymana Nûda çend k’omêd cihûya hebûn, dixwestin ji bindestîya r’omayê derk’etana.

welî

Mizgînî

Ferhengok

– (walî) serwêrê qezake welêt.

wesîyet

Mizgînî

Ferhengok

– k’axaza şe’detîyê, ku yek berî mirinê têda bona mal-milk’êd xwe dinivîse, ku pey mirina wîr’a ew bigihîje k’ê.

Xana Xwedê

Mizgînî

Ferhengok

– Ew cîyê ku Xwedê bona Xwe dibijêre, Xana Xwedê dihate gotinê. Hêna Mûsada konek (Konê Şe’detîyê) hebû û peyr’a dewsa wî konî li Orşelîmê p’aristgeh hate çêkirinê û ew bû Xana Xwedê. Ew cîyê h’ebandina cime’ta Îsraêlê bû (Marqos 2:26).

Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Mizgînî

Xerîte

Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Mizgînî

Xerîte

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîte

Mizgînî

Xerîte

Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda

Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas

R'êwîtîya Pawlose duda

R'êwîtîya Pawlose sisîya

R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê

Xeysetê mesîhîyê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 13:34-35; 14:27; R’omayî 12:9-13; Galatî 5:22-26; Kolosî 3:12-17; T’êsalonîkî I 5:16-18.

Xilazkirina meriva

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 3:16-17; K’arêd Şandîya 2:37-39; 4:11-12; R’omayî 5:1-11; 10:9-13; Efesî 2:1-10; Tîmot’êyo I 1:15-16; 2:3-7; Petrûs I 1:3-5.

Xudan

Mizgînî

Ferhengok

– (Xweyî, R’eb) K’itêba Pîrozda me’na Xudan «xweyî» ye. Xudan navekî Xwedê ye û navek ji navêd Îsa Mesîh e. «R’eb» ji zimanê e’rebî ye û ew jî tê fe’mkirinê «xweyî».

Xwedê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Marqos 10:27; 12:29-30; Lûqa 1:37; 6:35-36; Yûh’enna 4:24; K’arêd Şandîya 14:14-17; 17:22-31; R’omayî 1:18-23; 11:33-36; Korint’î I 8:4-6; Korint’î II 1:3; Tîmot’êyo I 1:17; 6:15-16; Îbranî 4:13; 10:30-31; Aqûb 1:17; Petrûs I 1:14-17; Yûh’enna I 1:5; 4:7-12; 4:16; Cihûda 24-25; E’yantî 4:8-11; 15:3-4.

xaç

Mizgînî

Ferhengok

– E’detê serwêrêd bajarê R’omê hebû, merivêd xirab (qaçax, mêrkuj û yêd mayîn) ser xaç dardadikirin, bona cezakirinê. Li ser xaç meriv dimirin. Xaç ji du qut dara çêdikirin. Gelek cara gerekê qaçax xwexa xaçê xwe bida ser milê xwe bibira cîyê xaçkirinê. Li wir eskera pê mixa yan pê werisa qaçax xaçva mix dikirin yan girêdidan. Paşê xaç r’ast dikirin û qaçax wir dardakirî dima h’eta dimir. Gelek cefa didît h’eta mirinê û e’ybeke gelekî giran bû ku ser xaç bihatana kuştinê. Îsa got, ku k’ê dixwaze bibe şagirtê Min gerekê xaçê xwe hilde û li pey Min bê. Me’na wê ev e, ku yêd li pey Îsa diçin gerekê hazir bin bona Wî h’eta mirinê jî cefê bik’işînin. Metta 10:38; 16:24; Marqos 8:34; Lûqa 9:23; 14:27.

xalifî

Mizgînî

Ferhengok

– şaşbûyî, xapîyayî, jir’êderk’etî.

xercgir

Mizgînî

Ferhengok

– (bacgir, vergîstan) yê ku p’era ji cime’tê dewletêr’a distîne. Wextê Îsa Mesîhda ev xercgir bona R’omayê dixebitîn. Ew xwexa cihû bûn, lê alî R’omayê dikirin, wekî miletê cihû p’ere bona eskerêd R’omayê bida. R’omayî zulmk’ar bûn û cihû bindest kiribûn, ji wê yekê cihû gelekî dijenîyane xercgira. Xercgir jî gelek cara pê derewa û xapandinê p’ere zêde distandin, wekî wanr’a jî p’ere bima. Ew jî gunek’arêd mezin dihatine h’esabê.

xerdal

Mizgînî

Ferhengok

– p’incar’ek e, ku t’oximê wê ze’f hûr e, lê gava şîn dibe, gelekî mezin dibe. Metta 13:31-32; 17:20; Marqos 4:31-32; Lûqa 13:19; 17:6.

Xerdal

xeyal

Mizgînî

Ferhengok

– heyînêd r’uh’anîye ku bi desta nayêne girtinê.

xêrnexwaz

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku k’îna yekî digire û xêra wî naxwaze.

xêrûb

Mizgînî

Ferhengok

– r’uh’berêd xweyîbask in, ev cûr’ekî milyak’etêd Xwedê ne û h’eykelêd wan ser qalp’axê Sindoqa Peymanê bi baskava çêkirî mîna milyak’eta bûn, ku r’ûmet û dîndara (h’izûrîya) Xwedê berç’e’v dikirin (Îbranî 9:5).

xilazbûn (xilazkirin)

Mizgînî

Ferhengok

– azabûn (azakirin), r’izgarbûn (r’izgarkirin). Ji k’erema xwe bin xebera «xilazkir»-da bixûnin.

xilazkir

Mizgînî

Ferhengok

– yê ku yekî din ji tiştekî xirab xilaz dike. K’itêba Pîrozda xeberêd «xilazkir, xilazkirin, xilazbûn, xilazî» pêşîyê tê fe’mkirinê çawa xweykirin, xilazkirin ji xirabîyê û ji bela, yan jî qenckirina ji nexweşîya. Mesele, Peymana Kevinda Xwedê cime’ta Xweye Îsraêl ji Misirê, usa jî ji Babîlonê xilaz kirîye. Peymana Nûda Xwedê pê kirina Îsa Mesîh r’ê bona meriva vekir, wekî ji guna û xirabîyê xilaz bin. Bi vî awayî hin Xwedê, hin jî Îsa «Xilazkir» h’esab dibin (bona Xwedê: Qanûna Ducarî 32:15; Zebûr 27:9; Lûqa 1:47; Tîto 1:3; bona Îsa: Lûqa 1:69; Efesî 5:23; Tîto 1:4; Yûh’enna I 4:14).

xirnûf

Mizgînî

Ferhengok

– xurekê beraza ji berê darê, p’alûd.

Yêfta

Mizgînî

Ferhengok

– eskerekî e’yan bû. Ew ji serwêrêd cime’ta Îsraêlê bû. H’akimtî 11:1– 12:7; Îbranî 11:32.

Yêremîya

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxemberekî e’yan bû, ew weke 500 salî berî bûyîna Îsa Mesîh hebû. Wextek hebû, ji cime’ta Îsraêlê geleka gur’a Xwedê nedikirin. Yêremîya wanr’a digot, ku ji gunekirinê veger’in. Gelek tişt jî ewî bona Îsa Mesîh û miletêd necihû p’êxembertî kir. K’itêba wî jî heye, «Yêremîya». Metta 2:17; 16:14; 27:9.

Yêşa

Mizgînî

Ferhengok

– bavê Dawid p’adşa bû. Îsa Mesîh ji r’ik’inyata wî hate dinê. Peymana Kevinda Îşaya p’êxember nivîsî ku Mesîhê ji zur’eta Yêşa û Dawid bibe. R’ût’ 4:18-22 (17-21); P’adşatî I 16:1-22; 17:12-14, 17; Metta 1:5-6; Lûqa 3:32; K’arêd Şandîya 13:22; R’omayî 15:12.

Yêşûyê Nûn

Mizgînî

Ferhengok

– p’êxember bû, usa jî pey mirina Mûsar’a serwêrekî cime’ta Îsraêlê bû. Ewî r’êberîya cime’ta Îsraêlê kir, h’eta welatê Kenanê, k’îjan ku Xwedê bi sozdayîna Xwe da wan. Wana t’evî miletê ku li wir diman şer’ dikirin û serk’etin. Peyr’a Yêşû ew welat p’arevekir û her qebîleke Îsraêlêr’a (pêştirî qebîla Lêwî ku k’ahîn bûn) p’arek da. Ew serwêrekî k’ifş bû û dixwest ku cime’t bi dilekî pey Xwedê biçûya. Li ser kirinêd wî k’itêb jî heye. Derk’etin 17:8-13; Jimar 13:1-17; Yêşû 1-24; K’arêd Şandîya 7:45; Îbranî 4:8.

Yûh’enna

Mizgînî

Ferhengok

– Bi navê Yûh’enna çend merî Peymana Nûda hene, lê yêd here e’yan ev in:

1. Yûh’ennayê Zebedî yek ji her donzdeh şagirtêd Îsa bû. Ew şandî bû. Ewî «Mizgînîya Yûh’enna» û sê ne’me nivîsîne û li gora fikira geleka k’itêba «E’yantî» jî wî nivîsîye.

2. Yûh’ennayê Nixumdar, ew p’êxember û gotinbêjê xebera Xwedê bû (Lûqa 1:13-17; 7:26). T’obedar avêda dinixumandin û cime’ta Îsraêlê bona Mesîh hazir dikirin (Lûqa 3:3-20; 7:27).

Yûnanistan

Mizgînî

Ferhengok

– welat e, At’îna bajarê wêyî serekeyî mezin e, çawa hingê usa jî îro. Korint’ jî bajarê Yûnanistanêda ye, çawa hingê usa jî îro. P’ir’anîya bajarêd Yûnanistanêye e’yan hingê dik’etine nava qeza Axayayêye R’omayê. Miletê Yûnanistanêyî kevin gelek xwendî bûn û bona serwaxtîya wan miletêd din qedirê wan digirtin. Zimanê wan ji alîyê h’emû xwendevanava dihate xeberdanê, ne t’enê li Yûnanistanêda, lê li welatêd der jî. Li k’îderê ku eskerêd yûnana diçûnê, kûltûra xwe li wir bela dikirin. K’itêbêd Peymana Nû pêşîyê bi zimanê yûnanî hatine nivîsarê.

Yûnanî

Mizgînî

Navnîşêd Çapa Û P’era

1 lepton | nîv kodrantês (sifir)
2 lepton | kodrantês (sifir)
4 quadrans | assarîon (sifir)
16 assarîon | dînarîon yan draxme (zîv)
4 dînarîon | statêr (zîv)
100 dînarîon | mna (zêr’)
6000 dînarîon | talanton (zîv)
180 000 dînarîon | talanton (zêr’)

yançîye

Mizgînî

Ferhengok

– guva, gelo, ku, awa gotî.

yûnan

Mizgînî

Ferhengok

– 1. miletê welatê Yûnanistanê.

2. Dema Îsa Mesîhda, cihûya h’emû miletêd mayînr’a «yûnan» digotin, wekî bidana k’ifşê, ku h’ebandin û kûltûra wan yêd yûnana bûn, ne ku yêd cihûya (Marqos 7:26; K’arêd Şandîya 17:4), lê hineke ji wan bawerîya xwe bi Xwedêyê Îsraêlê anîn (K’arêd Şandîya 17:4; belkî Yûh’enna 12:20-da jî usa ye). Vê welger’andinêda çend cî hene k’îderê xebera «necihû» dewsa «yûnan» hatîye xebitandinê (K’arêd Şandîya 14:1; 20:21; R’omayî 1:16; 2:9-10; 3:9; 10:12; Korint’î I 1:24; 10:32; 12:13 Galatî 3:28; Kolosî 3:11 û yêd mayîn).

3. Çend cîya xebera «yûnan» be’sa wan cihûya dike, yêd ku ji welatê Îsraêlê der mezin bibûn û zimanê wan yûnanî bû, yan jî Îsraêlêda mezin bibûn lê zimanê yûnanî xeber didan, ne ku îbranî (K’arêd Şandîya 6:1, 9:29 û 11:20 (van r’êzada bi vî awayî hatîye bik’aranînê: «cihûyêd ku yûnanî xeber didan»); belkî Yûh’enna 7:35).

Zar’êd Xwedê

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Yûh’enna 1:12-13; R’omayî 8:14-17; Galatî 4:6-7; Îbranî 12:5-11; Yûh’enna I 3:1-3.

Zews

Mizgînî

Ferhengok

– p’ûtê yûnanayî herî mezin e. «Yûpîter» jî jêr’a dihate gotinê. P’ûtekî din jî hebû, ku navê wî Hermês bû, ew çawa qasidê Zews h’esab dikirin. K’arêd Şandîya 14:12-13.

Zêrandin

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:10-12; Marqos 13:9-13; Lûqa 12:4-9; Yûh’enna 15:18-21; 16:1-4; K’arêd Şandîya 5:41; R’omayî 8:35-37; 12:12-14; 12:17-21; Korint’î I 4:11-13; Korint’î II 4:8-11; 12:10; Fîlîpî 1:28-29; T’êsalonîkî II 1:4-8; 3:2-4; Tîmot’êyo II 3:10-13; Îbranî 10:32-39; 12:3-4; Petrûs I 3:13-17; 4:12-19; E’yantî 2:10.

Zinêk’arî û qavî

Mizgînî

Xeberêd K’ilît

Metta 5:27-30; Yûh’enna 8:2-11; R’omayî 13:8-10; Korint’î I 5:9-11; 6:9-20; Galatî 5:19; Efesî 5:3; Kolosî 3:5-6; T’êsalonîkî I 4:1-8; Îbranî 13:4; Cihûda 7.

zanebêj

Mizgînî

Ferhengok

– zimênda serxwe.

zar

Mizgînî

Ferhengok

– dev.

zendegirtî man

Mizgînî

Ferhengok

– e’cêbmayî man, met’elmayî man.

zewal

Mizgînî

Ferhengok

– neheqî, nexweşî, zîyan.

zimir

Mizgînî

Ferhengok

– r’ûnekî bînxweş e, ji dara tê standinê û qîmetê wî biha bû. Hingê zimir bona êşê didane nexweşa (Marqos 15:23), usa jî li ser cinyazê mirîyada dikirin, wekî bona definkirinê hazir kin (Yûh’enna 19:39).

Zimir

zîv

Mizgînî

Ferhengok

– bi yûnanî jêr’a digotin DRAXME yan DÎNARÎON, ku zîvekî biç’ûk bû. Evana welatêd Împêratorîya R’omayêda dihatin xebatê. Ew weke r’ojxebateke p’alekî bû. Lûqa 15:8-9.

zîya

Mizgînî

Ferhengok

– (ejdeher) h’eywanek e, ku carna ç’îr’okada jî tê gotinê, gelekî qewat e, çawa me’rekî gelekî mezin xuya dibe. Jêr’a «me’r» jî dibêjin. E’yantîyêda zîya çawa nîşana mîrêcin, serwêrê r’uh’êd xirab e. E’yantî 12:3–13:4; 16:13; 20:2.

zox

Mizgînî

Ferhengok

– (dareke gûrizê) dareke biç’ûk e, çawa lûfik bona e’detê dîn dihate bik’aranînê. K’ahîna xûna qurbanêda dikirin û dir’eşandine ser meriva, wekî ew meriv li ber Xwedê pîroz bin. Derk’etin 12:22; Qanûna K’ahîntîyê 14:4; Jimar 19:6, 18; Yûh’enna 19:29; Îbranî 9:19.

Zoxa hûsopê

Table of Contents

Kurmancî
Mizgînî
Pêşgotina Înstîtûtê
Pêşgotina Bona Peymana Nû
Bona Alîkirina Xwendevana

K’arêd Şandîya

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28

Ferhengok

Abba
Adem
Alfa û Omêga
Aqûb
Artemîs
Arxêlayo
Aryopago
Axaya
afû (afûkirin, afûbûn)
amîn
anîne sêrî
anîso
aramî
avzê (nexweşîya avzê)
Babîlon
Bae’l
Bajarê Dawid
Baraq
Barnabas
Bav (Bavê E’zmana)
Baxşandin
Belzebûl
Beytleh’m
Bêt’-Êl
Bijartî (Yê Bijartî)
Bilam
Binyamîn
Birahîm
badîhewa
bajarvanêd R’omayê
bakur
bap’êş
başûr
bawerî
bej
belg
berdilî
beret’e
berê deremeta pêşin
berzeqî
ber’î
betavebûn
beyt’
bêolîtî
biharet
bihê
bik’ir
binelî
bivir
bixûr
bîlan
buhişt
Cefadîtin
Cejina Derbazbûnê (Şîva Derbazbûnê)
Cejina H’olikçêkirinê
Cejina Nanê Şkeva
Cejina Pîrozkirina P’aristgehê
Celîle
Cihûda
Cihûstan
Civîna Îsa Mesîh
ce’nime (doje)
ce’t’rî
cêr’ibandin, dan cêr’ibandinê, hatin cêr’ibandinê
cihû
cin
cinak’etî
civîn
civîna giregira (ya cihûya)
çeng
ç’e’vder
ç’êjik
ç’îyayê Zeyt’ûnê
Dawid
Dua
darçîn
definkirin
dehek
derdan
dersdar
dil
dîtindar
dîyarê mirîya
dîyarîya t’evayîşewatê
doje
dur’
Egrîpa
Esaw
E’firandina dinyayê
E’zman
e’nîşk (kevirê serê e’nîşkê)
Êlîşa
Êlyas
êlekzirih’
êlimî wî bûn
êpîkûrî
Firewin
fatimok
fêrisî
firtone
fitilokêd ajotinê
Gîdeyon
Gune
Gur’a Xwedê bikin
gelîyê hey-wayê
gemîvan
gemîwargeh
girav
gorî
gorîgeh
gune, gunek’ar
gur’a filankesê kirin
Habîl
Hacer
Harûn
Hermês
Hêrodes
H’ESABÊD DIRÊJAYÊ
H’ESABÊD PÎVANÊ
H’izkirin
H’ukumetêd merivayêye vê dinyayê
halêlûya
hebûk
herem
hevîrtir’şk
hêşî
hilatin (li yekî hilatin)
hîndar
hîvk’etî
hosanna
h’edî
h’elal û h’eram
h’eram
Împêratorîya R'omayêye Zemanê Îsa Mesîhda
Îsa
Îsa Mesîh
Îshaq
Îsraêl
Îşaya
îbranî
îlahî
înk’ar
îqrarkirin
îsaf
îtoyîn
Ji gunekirinê veger’in
Jinber’dan û ji mêr dûrk’etin

Jîyîna h’eta-h’etayê, ya ku Îsa Mesîh dide wan, yêd ku bawerîya xwe wî tînin

Jîyîna malêda
jîyîna h’eta-h’etayê
Kenan
Konê Şe’detîyê (Konê Civînê)
Kur’ê Dawid
Kur’ê Mêriv (Kur’ê Însan)
Kur’ê Xwedê
K’EREMETÊD ÎSA MESÎH
K’itêba Pîroz
K’itêba Zebûra
K’omekdayîn
K’urdî
kela
kenanî
kulî
k’ahîn
k’atib
k’efen
k’efîl (standin)
k’erem
k’ewdayîna guna (k’ewandina guna)
k’êlek
k’êmûn
k’inîşt
k’irk’ût
k’ofî
k’otî (k’otîbûn)
k’ozî
k’ulfet
k’umr’eşîya Xwedê
k’urx
Lêwî
Lût
leck’ar
lêyî
lîl
lomekirin
lûfika be’rê
MESELÊD ÎSA MESÎH
Melk’î-Sadiq
Meryem
Mesîh
Mirin
Misir
Mizgînî
Mizgînî (Mizgînîya Xwedê)
Mîrêcin
Mûsa
mala Aqûb
mana
meriv
mesîhî
milyak’et
mirarî
mizgîndar
mîrat’
NAVNÎŞÊD ÇAPA Û P’ERA
Nexweşî û qenckirin
Ne’man
Ne’meyêd Kelê
Nivîsarêd pîroz
Nixumandina avê
Nînewa
Nuh
nandirûn
nanê Xwedêr’a dayî
nard
nazik
necihû (miletêd mayîn)
nedir
nemamî
nemêr
nezîr
nisil
nisretî
nivîsar (nivîsarêd pîroz)
nixumandin
nixumdar
nixurî
Orşelîm
Paqijkirina guna pê mirina Mesîh
Petrûs
Peymana Kevin
Peymana Nû
Pîlato
P’adşatîya Xwedê, P’adşatîya E’zmana
P’ERÊD DEMA ÎSA MESÎHDA
P’ere, hebûk, mal û milk’
P’ûtp’aristî, sêrbazî û k’oç’ektî
peyman
pîroz
pol
pûng
p’aristgeh
p’eredang
p’eyn
p’êç’ira
p’êşe
p’êşk’êş
p’êşk’êşkirin
p’êxember
p’êxembertî
p’işkbûn
p’işkkirin
p’îgar
p’ûtp’arist
Qanûna Mûsa
Qayîn
Qedirê serwêrêd civînê bigirin
Qeyser
Qorax
qamîş
qanûnzan
qar’qar’
qav
qebîlêd Îsraêlê
qedir-hurmet
qerf
qulixî
qurban
R'êwîtîya Pawlose duda
R'êwîtîya Pawlose paşin h'eta R'omê
R'êwîtîya Pawlose pêşin t'evî Barnabas
R'êwîtîya Pawlose sisîya
R’asth’esabbûn, r’astî (bêsûcbûn)
R’exab
R’êvêka
R’oja Axretê
R’oja K’ewandinê
R’oja Pêncîye h’esab (Pêntêkost)
R’oja R’abûnê
R’oja R’ojîya
R’oja Xudan
R’oma
R’uh’ê Pîroz
r’asth’esabbûn û r’astîya Xwedê
r’aw
r’aw-r’izim
r’ez
r’ik’inyata Dawid
r’oja şemîyê
r’oja t’ivdarekkirinê
r’ojî
r’uh’êd h’eram
r’uşetkirin
r’ûnkirin
r’ûspî
Samerya
Samûêl
Serekk’ahîn

Serk’etina (alt’kirina) ser mîrêcin û te’lî-tengîya

Serwêrêd civînê
Silêman
Sindoqa Peymanê (Sindoqa Şe’detîyê)
Sînay (Ç’îyayê Sînayê)
Sîyon
Sodom û Gomora
sadûqî
samerî
serbestî
serh’ezar
sersed
serwaxtî
sêrbazî
sêwî
sifet
silsilet
sinet
sirgûnçûyîna Babîlonê
sirke
sixir
spartin (bispêre)
stoyxî
Şerav-araq
Şikirdarî
Şikîyat û ber dîwanê
Şimh’ûn
Şimşon
Şîva Xudan
Şkestî û milûktî
şagirt
şandî
şih’itî
şikîyatkirin
şiver’ê
şîrk
T’ewrat
T’ifaqa xwedênasa
tengasî
tîş
t’agêr
t’erbetdar
t’exsîrkirin
t’ifaq (t’ifaqbûn, t’ifaqî)
t’irê, (ji) kesî t’irê
t’obekirin
t’oximr’eş
t’ucaretî
Ûnis
Ûsiv
ûd
veger’andin (ji gunekirinê veger’îyan)
Welatê Filistînê zemanê Îsa Mesîhda
wek’îlxerc
welatp’arist
welî
wesîyet
Xana Xwedê
Xerîta Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîta P'aristgeha Orşelîmêye Zemanê Îsa Mesîhda

Xerîte
Xeysetê mesîhîyê
Xilazkirina meriva
Xudan
Xwedê
xaç
xalifî
xercgir
xerdal
xeyal
xêrnexwaz
xêrûb
xilazbûn (xilazkirin)
xilazkir
xirnûf
Yêfta
Yêremîya
Yêşa
Yêşûyê Nûn
Yûh’enna
Yûnanistan
Yûnanî
yançîye
yûnan
Zar’êd Xwedê
Zews
Zêrandin
Zinêk’arî û qavî
zanebêj
zar
zendegirtî man
zewal
zimir
zîv
zîya
zox